Ugalketa: mota, prozesuak eta adibideak

Ugalketa

Ugalketa motak

Bi ugalketa mota nagusi bereizten dira:

1. Asexuala:
   • Ez du gametorik behar.
   • Sortzaile bakarra nahikoa da.
   • Ez da material genetikoa konbinatzen.
   • Zelulak mitosiz zatitzen dira.
   • Normalean ondorengo ugari sortzen dira.
   • Prozesu azkarra da.
   • Monera, landare eta protistoetan ohikoa da.
2. Sexuala:
   • Gametoak beharrezkoak dira.
   • Bi sortzaile behar dira.
   • Material genetikoa konbinatzen da.
   • Zelulak meiosiz zatitzen dira gametoak sortzeko, eta gero, zigotoa mitosiz garatzen da.
   • Ondorengo gutxiago sortzen dira.
   • Prozesu luzeagoa da.
   • Landare eta animalietan ohikoa da.

Ugalketa zelularra

Zatiketa edo ugalketa zelularrak izaki zelulanitzen ugalketa eta garapena ahalbidetzen ditu. Zatiketa zelularrean bi prozesu nagusi gertatzen dira:

1. Kariozinesia: Nukleoaren zatiketa.
2. Zitozinesia: Zitoplasmaren banaketa.

Mitosia

Zelula somatikoen zatiketa zelularra da. Ama-zelulatik bi zelula berri sortzen dira, amak zuen informazio genetiko berbera jasoz. Zelula zatitu aurretik, DNA bikoizten da.

Meiosia

Gametoak sortzeko zatiketa mota da. Zelula diploide (2n) batetik lau zelula haploide (n) sortzen dira. DNAren elkartrukea gertatzen da kromosoma homologoak banatzean.

Ugalketa asexuala

Indibiduo bakar batek genetikoki berdinak diren ondorengoak sortzen ditu. Hainbat mota bereizten dira:

1. Erdibitzea: Organismo zelulabakarretan gertatzen da, adibidez, protistoetan. Zelularen nukleoa mitosi bidez zatitzen da, eta zitozinesiz zelula berriak sortzen dira.
2. Zatiketa: Organismoa bi zati edo gehiagotan zatitzen da, eta horietako bakoitzetik beste izaki berri bat sortzen da. Belakietan, zelenteratuetan, platelmintoetan, anelidoetan eta ekinodermatuetan gertatzen da.
3. Gemazioa: Organismo zelulabakarretan gertatzen da. Konkorrak sortzen dira, eta gero eta handiagoak egiten dira, izaki berria sortu arte.
4. Esporulazioa: Landare askok esporak sortzen dituzte. Esporak ernaldu eta beste landare batzuk sortzen dituzte.
5. Partenogenesia: Gameto femeninoa ernalketa gabe garatzen da, eta indibiduo berria sortzen da. Intsektuetan ohikoa da.

Ugalketa sexuala

Sexu desberdineko gametoak elkartzen dira ernalkuntza deritzon prozesuan, eta zigotoa eratzen da. Zigotoaren garapenaz beste indibiduo bat sortzen da. Guraso bien material hereditarioa konbinatzen da, eta, beraz, ugalketa sexualak genetikoki desberdinak diren indibiduoak sortzen ditu. Animalietan, espermatozoideak eta obuluak dira gametoak; landareetan, berriz, anterozoideak eta oosferak. Bi sexuak bereizten dira: arra eta emea.

Gametoak

Metazooetan, gametoen tamaina desberdina da.

Obuluen egitura

Esferikoak eta neurri askotakoak izan daitezke. Obuluak organismoaren zelularik handienak dira, eta enbrioia elikatzeko erreserbak gordetzen dituzte. Mantenugai-erreserbak biteloa osatzen dute, proteinatan oso aberatsa dena. Obuluak eremu peluzido deritzon estalkia du, eta honen gainetik koroa erradikala.

Espermatozoideen egitura

Zelula txikiak dira, eta flagelo bana dute mugitzeko. Hiru atal dituzte: burua, tarteko zatia eta buztana. Buruaren erdian nukleo haploidea dago, eta aurrealdean akrosoma, besikula jariatzailea. Besikula barruko entzimek, ernalketan, obuluaren estalkiak zeharkatzen lagunduko diote espermatozoideari. Tarteko zatian zentriolo bat edo bi daude, flageloaren egiturari lotuta. Buztanarekin bultzatzen dira obulurantz.