DBH mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Biologiaren Oinarriak: Zelulak eta Genetika

Zelula Eukariotoa

Animali, landare eta onddoetan aurkitzen da. Nukleoa dute, eta bertan material genetikoa (DNA eta RNA) daramate. Antolaketa eta funtzionamendurako informazioa dauka.

Zelula Prokaryotoa

Bakterioetan eta Archaeetan aurkitzen da. Material genetikoa zelula osoan zehar sakabanaturik daukate, nukleorik gabe.

DNA eta Kromosomak

Zelula zatitzen ez denean, DNAri "kromatina" deitzen zaio. DNAren hari bikoitza geneetan banatzen da. Gene bakoitzak proteina bat kodetzen du. DNA bi kate osagarriz osatuta dago. Zelula zatitzen denean, kromatina paketetan pilatzen da, kromosomak eratuz.

Kromosomak informazio genetikoa gordetzen eta ondorengo belaunaldiei transmititzen dute. Espezie bakoitzak kromosoma...

Nutrizio-aparatuak

Nutrizioaren bidez, organismoek mantenugaiak bereganatzen eta erabiltzen dituzte, egoera funtzional ezin hobean egoteko. Nutrizioan zenbait aparatu aritzen dira lanean:

• Digestio-aparatua
• Arnas-aparatua
• Zirkulazio-aparatua
• Iraitz-aparatua

Prozesu hau nerbio- eta hormona-sistemek kontrolatzen dute.

Nutrizio-aparatuen funtzioak

Digestio-aparatua:

Elikagaiak digeritzea eta substantzia soilago bihurtzea da.

Arnas-aparatua:

Oxigenoa lortu eta karbono dioxidoa kanporatzea.

Zirkulazio-aparatua:

Odolaren bidez, oxigenoa eta elikagaien substantzia baliagarriak gure gorputzeko zeluletara garraiatzen ditu.

Iraitz-aparatua:

Odolak garraiatzen dituen hondakin-substantziak kanporatzen ditu.

Digestio-aparatua

Digestio-aparatuak elikagaiak mantenugai bilakatu...

Materiaren Antolakuntza Mailak

Maila atomikoa

Materia partikulatan zatitu daiteke, eta atomoak dira materiaren partikularik txikienak, beren ezaugarriak galdu gabe. Hidrogenoa, oxigenoa eta kaltzioa atomoak dira. Materia biziduna osatzen duten atomoei bioelementu esaten zaie.

Maila molekularra

Molekulak atomoen elkartzeak dira, lotura kimikoen bidez elkartuta. Ura, oxigenoa eta kaltzio karbonatoa molekulak dira. Izaki bizidunek dituzten molekulei biomolekula deritze, eta karbono kantitate handia dute. Biomolekulak zelulen barruan elkartzen dira funtzioak betetzeko, eta organuluak osatzen dituzte, hala nola erribosomak eta mitokondrioak.

Zelula maila

Zelulak izaki bizidun ororen egitura- eta funtzio-unitateak dira; hau da, hiru bizi-funtzioak (nutrizioa,...

Antolakuntza-mailak

Bizidunen antolakuntza-mailak, sinpleenetik konplexuenera, hauek dira:

• Subatomikoa: Neutroiak, elektroiak, protoiak.
• Atomoak: H, O, C, S, etab.
• Molekulak: H₂O, CO₂, etab.
• Zelulak: Eukariotoak eta prokariotoak (animalia-zelula eta landare-zelula).
• Ehunak: Ehun epiteliala (adibidez, larruazala).
• Organoak: Bihotza.
• Sistemak: Gihar-sistema.
• Aparatuak: Zirkulazio-aparatua.
• Organismoa: Gizakia.

Zelula: Bizitzaren Oinarrizko Unitatea

Zelula bizitza duen unitaterik txikiena da. Zelula guztiek hiru bizi-funtzio betetzen dituzte.

Zelula motak: Eukariotoak eta Prokariotoak

Giza zelulak eukariotoak dira. Zelula eukariotoen berezitasuna da material genetikoa nukleo batean bilduta dagoela. Prokariotoek, aldiz, material genetikoa aske daukate zitoplasman....

Erretinaren atalik handiena atal optikoa da, argiarekiko sentikorra. Atal honek, estimulu lumunikoa nerbio bulkada bihurtzeko gaitasuna du, eta bi azpi-ataletan banatzen da: atal pigmentatua eta atal nerbioso bat, zeinak hiru geruzaz osatuta dago:

1. Estratu neuroepitelial fotosentikorra

Erretinaren kanpoko geruza osatzen du, eta kono eta bastoiz osatua dago. Argiaren estimuluak nerbio bulkada bihurtzeko prozesua bertan gertatzen da.

2. Zelula bipolarren estratua

Zelula bipolarrak bide optikoaren lehenengo neuronak dira. Fotohartzaileen informazioa jasotzen dute eta zelula ganglionarretara zuzentzen dute.

3. Estratu ganglionarra

Zelula ganglionarrek jasotako nerbio bulkada burmuinera eraman behar dute. Horretarako, beraien luzapen nerbiosoak begitik...

ADNaren Erreplikazioa

• ADNak erreplikatzeko ahalmena du, mitosiaren bidez ama-zelularen berdinak diren alaba-zelulak sortuz.

• Erreplikazio prozesua honako hau da:

  1. Bi kateen base nitrogenatu osagarriak lotzen dituzten hidrogeno-loturak hausten direnez, bi harizpiak askatzen hasten dira.

  2. Guraso-kate bakoitza molde moduko bat da, beste kate osagarri bat sintetizatzeko. Bi guraso-kateak bereiztean, zenbait entzimak informazioa irakurri eta nukleotido osagarriak lotzen dituzte.

  3. Kate berriak eratzen diren bitartean, hidrogeno-loturak sortzen dira eta harizpiak kiribiltzen dira.

• Erreplikazioari esker, alaba-zelulek ama-zelularen informazio bera jasotzen dute.

• ADNaren erreplikazioa erdikontserbakorra dela esaten da, helize berri bakoitzak moldearen funtzioa

Iraiz Aparatua: Hondakinak Kanporatzeko Sistema

Iraiz aparatua metabolismo zelularraren ondorioz sortu eta odolak garraiatzen dituen hondakinak kanporatzeko prozesua da, iraizketa.

Gernu-Sistema

Giltzurrunak: sabel barrunbearen atzealdean eta bizkarrezurraren alde banatan daude. Odola iragazten dute hondakinak kentzeko, eta emaitza gernua da. Giltzurrun arteriak ailegatzen dira eta giltzurrun zain bana ateratzen. Giltzurrun pelbisak gernua bildu eta gernubideetara eramaten du.

Gernubideak: gernua giltzurrunetatik kanporantz garraiatzen duten hodiak dira. Ureterrek gernu maskuria eta uretrak osatzen dituzte. Gernua ureterren bidez kanporatzen da maskuritik.

Beste Organo Iraizleak

• Birikak: arnasketan sortzen den CO₂ kanporatzen dute.
• Gibela: digestioaren

Hainbat dieta mota existitzen dira, bakoitza pertsona eta behar espezifikoetara egokituta. Jarraian, dieta ohikoenak azalduko ditugu:

Dieta murriztaileak

Dieta osoa

Baraualdia: Ez da inolako elikagairik hartzen, ez solidorik ez likidorik, ezta urik ere. Ebakuntza bat jaso behar duten pertsonei zuzenduta egoten da, ebakuntza baino 12 ordu lehenago.

Dieta hidrikoa edo likidoa

Likidoak bakarrik hartzen dira: ura, arroz-ura, zukuak edo salda. Dieta oso baten ondoren egin daiteke, elikagaien aurrean nola jokatzen duen ikusteko.

Dieta biguna

Gantzik gabeko elikagaiak edo gantz gutxikoak aukeratu behar dira, erraz digeritzeko. Alde batetik, saldetan oinarritzen da, baita zukuetan, pureetan, flanetan eta egositako arrainetan ere. Dieta likidoaren ondoren,...

Energia-piramideak

Zertarako diren

Ikerketa ekologikoetarako oso erabilgarriak dira, maila trofiko bakoitzean dagoen energia erabilgarria adierazten baitute. Horrela, energia-jarioari eta ekoizpenari buruzko informazioa ematen dute, eta hainbat ekosistemaren funtzionamendua konparatzea ahalbidetzen dute.

Zer forma duten

Behetik gorako forma beherakorra dute beti.

Biomasa-piramideak

Zertarako diren

Maila trofiko bakoitzean, une jakin batean, azalera-unitateko metaturik dagoen materia organikoari buruzko informazioa ematen dute. Hala ere, ez dute adierazten aldi jakin batean zer materia-kantitate sortzen den edo zer abiaduratan sortzen den. Horregatik, ekosistemak aztertzeko, ez dira energia-piramideak bezain erabilgarriak.

Zer forma duten

Behetik gorako...

Zelula Prokariotikoak eta Eukariotikoak

ZELULA PROKARIOTIKOAK: Zelula mintza eta zitoplasma dute, baina ez dute nukleo definiturik.

ZELULA EUKARIOTIKOAK: Zelula osagai nabarmentzen dira: nukleoa, organulu zelularrak dituen zitoplasma eta zelula osoa bildu eta babesten duen zelula-mintza.

Zelula Eukariotikoen Osagaiak

1. Zelula-mintza: Zelula kanpo eraginetatik babesteko eginkizuna betetzen du.
2. Zitoplasma: Bertan gertatzen dira erreakzio-kimiko gehienak.
3. Nukleoa: Zelularen nukleoa zelula osoaren kontrol-zentroa da. Zelula eukariotikoetan zelularen erdialdean egoten da, eta landare-zeluletan alde batean ere ager daitekeen. Honen barruan: kromatina eta nukleoloak daude.

Animalia eta Landare Zelulak

• Animalia-zelula: Mintz meharra eta malgua du, eta ez du