Bizidunen Antolakuntza-Mailak eta Zelularen Oinarriak

Antolakuntza-mailak

Bizidunen antolakuntza-mailak, sinpleenetik konplexuenera, hauek dira:

• Subatomikoa: Neutroiak, elektroiak, protoiak.
• Atomoak: H, O, C, S, etab.
• Molekulak: H₂O, CO₂, etab.
• Zelulak: Eukariotoak eta prokariotoak (animalia-zelula eta landare-zelula).
• Ehunak: Ehun epiteliala (adibidez, larruazala).
• Organoak: Bihotza.
• Sistemak: Gihar-sistema.
• Aparatuak: Zirkulazio-aparatua.
• Organismoa: Gizakia.

Zelula: Bizitzaren Oinarrizko Unitatea

Zelula bizitza duen unitaterik txikiena da. Zelula guztiek hiru bizi-funtzio betetzen dituzte.

Zelula motak: Eukariotoak eta Prokariotoak

Giza zelulak eukariotoak dira. Zelula eukariotoen berezitasuna da material genetikoa nukleo batean bilduta dagoela. Prokariotoek, aldiz, material genetikoa aske daukate zitoplasman.

Giza zelularen egitura nagusiak

• Mintz plasmatikoa: Zelula inguratzen duen mintz mehea da. Mintz honen bidez hartzen eta kanporatzen ditu zelulak behar dituen substantziak.
• Zitoplasma: Zelula barruan dagoen ur-disoluzioa da. Bertan organulu guztiak daude.
• Nukleoa: Material genetikoa nukleoaren barruan dago bilduta. Beraz, nukleoak zelularen funtzionamendua kontrolatzen du.

Zelula-organulu garrantzitsuak

• Mitokondrioa: Bi mintzez osatuta dago, eta barrualdekoa tolestua da. Arnasketa zelularraren gunea da.
• Erribosoma: ARNa eta proteinez eratutako partikulak dira. Bi subunitatez osatuta daude.
• Bakuola: Mintzez osatutako xixku txikiak dira.
• Golgiren aparatua: Bata bestearekin lotuta ez dauden zakutxo zapal eta gainjarrien multzoa da.

Ehunak: Zelula multzo espezializatuak

Egitura berdintsua duten eta funtzio bera betetzen duten zelulen multzoari ehun deritzo.

Ehun epiteliala

• Estaldura-epitelioa: Babes-funtzioa du (adibidez, larruazala).
• Guruin-epitelioa: Guruinak eratzen ditu (adibidez, izerdi-guruinak eta tiroideak).

Ehun konektiboa

• Gantz-ehuna: Adipozitoz osatua. Funtzioa: erreserba eta isolatzailea.
• Ehun konjuntiboa: Kondrozitoz osatua. Funtzioa: hezurrak eta organoak babestea.
• Hezur-ehuna: Osteozitoz osatua. Funtzioa: organismoaren euskarria.

Organoak, Sistemak eta Aparatuak

Organoak

Funtzio jakin bat betetzeko elkarri lotzen zaizkion ehun multzoak dira. Egiten duen funtzioari ekintza deritzo.

Sistemak eta Aparatuak: Ezberdintasunak

• Sistemak: Organo berdinez osatuta daude eta antzeko funtzioa betetzen dute. Adibidez: Eskeleto-sistema.
• Aparatuak: Organo desberdinez osatuta daude eta denon artean elkarlana egiten dute funtzio bat betetzeko. Adibidez: Lokomozio-aparatua.

Aparatu eta Sistema nagusiak

• Arnas aparatua: Birikak eta arnas bideak. Funtzioa: gas-trukea.
• Lokomozio-aparatua: Giharrak, hezurrak eta giltzadurak. Funtzioa: borondatezko mugimenduak.
• Eskeleto-sistema: Hezurrak. Funtzioa: organoak babestu eta mugimenduaz arduratu.
• Sistema Endokrinoa: Hormonak. Funtzioa: gorputzaren funtzioak erregulatu hormonen bidez.