Materiaren Antolakuntza Mailak eta Zelularen Oinarrizko Egitura

Materiaren Antolakuntza Mailak

Maila atomikoa

Materia partikulatan zatitu daiteke, eta atomoak dira materiaren partikularik txikienak, beren ezaugarriak galdu gabe. Hidrogenoa, oxigenoa eta kaltzioa atomoak dira. Materia biziduna osatzen duten atomoei bioelementu esaten zaie.

Maila molekularra

Molekulak atomoen elkartzeak dira, lotura kimikoen bidez elkartuta. Ura, oxigenoa eta kaltzio karbonatoa molekulak dira. Izaki bizidunek dituzten molekulei biomolekula deritze, eta karbono kantitate handia dute. Biomolekulak zelulen barruan elkartzen dira funtzioak betetzeko, eta organuluak osatzen dituzte, hala nola erribosomak eta mitokondrioak.

Zelula maila

Zelulak izaki bizidun ororen egitura- eta funtzio-unitateak dira; hau da, hiru bizi-funtzioak (nutrizioa, harremana eta ugalketa) betetzeko gai diren unitate txikienak dira. Giza zelulak animalia-zelula eukariotoak dira, eta berrehun mota baino gehiago daude. Neuronak, globulu gorriak eta espermatozoideak zelula mota batzuk dira.

Organismo maila

Zelulak elkartuz ehunak sortzen dira. Ehunak elkartzean organoak osatzen dituzte (adibidez, bihotza, birikak...). Organoek aparatuak eta sistemak osatzen dituzte. Gorputza organo, aparatu eta sistema multzoaz osatuta dago, eta horiek modu koordinatuan egiten dute lan organismoa osatzeko.

Zelula Motak: Desberdintasunak

Zelula Prokarioto eta Eukariotoen artekoak

1. Zelula prokariotoa ebolutiboki zaharragoa da.
2. Prokariotoak ez du nukleorik eta ia ez du organulurik. Eukariotoak nukleoa eta mintzezko organulu ugari ditu.
3. Prokariotoa eukariotoa baino txikiagoa da.
4. Prokariotoek izaki zelulabakarrak soilik osatzen dituzte; eukariotoek, aldiz, izaki zelulabakarrak (zenbait alga eta onddo) edo zelulanitzak (animaliak eta landareak) osatu ditzakete.

Animalia- eta Landare-zelulen artekoak

1. Landare-zelulak forma prismatikoa du (alde lauak eta angeluduna); animalia-zelula, ordea, forma aldakorragoa eta biribilkara izan ohi da.
2. Landare-zelula, oro har, animalia-zelula baino handiagoa da.
3. Landare-zelulak organulu berezi hauek ditu:
   • Zelula-horma: Mintz plasmatikoaren kanpotik dagoen egitura zurruna.
   • Kloroplastoak: Fotosintesia egiten duten organuluak.
   • Bakuolo handiak: Substantziak gordetzeko erabiltzen diren xixku handiak.
4. Animalia-zelulak honako organulu bereziak ditu:
   • Zentrioloak: Zelularen zatiketan parte hartzen duten egiturak.
   • Zilioak eta flageloak: Mugimendurako erabiltzen diren luzakinak (zelula batzuek soilik dituzte).

Zelularen Egitura Nagusiak (Eukariotoa)

Mintz plasmatikoa

Zelula inguratzen duen geruza fina da, batez ere lipidoz eta proteinez osatua. Bere funtzioak hauek dira:

• Zelula babestea eta edukia kanpoaldetik bereiztea.
• Kanpoko aldaketak antzematea (harreman funtzioa).
• Zelularen eta ingurunearen arteko substantzia-trukea erregulatzea (nutrizio funtzioa).

Nukleoa

Esfera formako egitura handia da, normalean zelularen erdialdean kokatua. Zelularen jarduera zuzentzen duen material genetikoa (ADN) gordetzen du.

Nukleoaren mintza

Nukleoa inguratzen duen mintz bikoitza da. Nukleo-poroek zeharkatzen dute, eta horiei esker nukleoaren eta zitoplasmaren artean substantziak truka daitezke.

Nukleoplasma

Nukleoaren barneko ingurune likidoa da, eta bertan material genetikoa (kromatina) eta nukleoloa daude.

Nukleoloa

Nukleoaren barneko esfera itxurako eremu dentsoa da. Bertan, erribosoma deritzen zelula-organulu batzuen osagaiak sintetizatzen dira.

Kromatina

ADN zuntz luze eta proteina multzoa da. Zelula zatitu behar ez denean, deskondentsatuta dago. Zelula zatitzeko prestatzen denean, kromatina-zuntzak kiribildu eta trinkotu egiten dira, kromosomak eratuz, mikroskopio optikoz ikus daitezkeen egiturak.

Zitoplasma

Mintz plasmatikoaren eta nukleoaren arteko espazioa betetzen duen guztia da. Bi osagai ditu: zitosola (likido urtsua) eta bertan flotatzen dauden zelula-organuluak.

Erribosomak

Proteinak sintetizatzeaz (ekoizteaz) arduratzen diren partikula txikiak dira. Erretikulu endoplasmatikoari itsatsita edo zitosolean aske egon daitezke.

Golgi aparatua

Mintzezko sakulu lauen multzoa da. Erretikulu endoplasmatikoan sintetizatutako substantziak (proteinak eta lipidoak) jaso, aldatu, sailkatu eta besikuletan paketatu ondoren, zelulatik kanpora edo beste organuluetara garraiatzen ditu.

Mitokondrioak

Mintz bikoitzeko egitura obalatuak dira. Barneko mintzak tolestura ugari (gandor mitokondrialak) ditu. Zelularentzat energia (ATP molekuletan) lortzen dute arnasketa zelularraren bidez, materia organikoa oxidatuz.