Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Iparraldeko Narratiba

XIX. mendeko azken hamarkadetan, Iparraldeko narratiba literarioagoak ere ezagutarazi ziren. Azkonagerraren Atheka gaitzeko oihartzunak eta Baigorriko zazpi liliak liburuak aipatzekoak dira.

Bertsogintza Iparraldean

Azpimagarriena Etxahun, Maria Solt eta Kasterori 1840 inguruan jarritako bertsoak dira famatuak. Euskal Herri guztian zabalduak daude.

Hegoaldeko Idazleak

Mende honen bigarren atalean hegoaldeko idazleak aioatzen dira, prosa erlijiosoan eta ez erlijiosoan. Frantziako iraultza izan zen gertakizun handiena. Bizkaian eta Gipuzkoan apaizek eta fraideek lan egin zuten.

Prosa Erlijiosoa

Joan Antonio Mogel, Pedro Antonio Añibarro eta beste zenbait idazleek dotrinaren azalpenak, sermoiak eta dantzak lantzen zuten.

Prosa Ez

PIERRES TOPET ETXAHUN (1786-1862)

Zuberoak eman duen olerkaribeta bertsolari ezezagunenetarikoa da. Bizitza gorabeheratsua izan zuen eta bere bertsoetan islatzen da. Munduan melesurik, Maria solt eta Kastero bertsoak harenak dira. Barkoxe herrian jaio, Etxahunia baserrian. Txikia, sorbalda zabalekoa, izaeraz isioa eta hotza. Hitzez burutsua, arimaz sentibera. Kantari arrunta, baina koplari bikaina. Tamalez, haren bertso gehienak galdu egin dira. Herriak ahoz aho gorde dituen apurrak dira ezagutzen ditugunak. (“Munduan malesinik”, “Ahaire deleizus huntan”, “Maria solt eta kastero”)

TESTUA

Etxahunek, bere Etxahunen bizitzaren kantorea bertso sortan esaten duenaren arabera, ez zuen bizitza erraza izan. Txikitan ez omen zuten maite izan,...

XVIII. mendeak Ilustrazioa izeneko pentsamendu-korrontea ekarri zuen, eta hori ona izan zen kulturarentzat, pentsalari ilustratuek kultura indartu nahi baitzuten. Baina horrekin batera, Espainiaren eta Frantziaren arteko gerra gertatu zen. XIX. mendea hasi zenean, berriro lehiatu ziren Espainia eta Frantzia. Gerra hartan, epaile eta elizgizon asko komentuetatik bota, jazartu edo erbesteratu zituzten. Urte haietan ere euskarazko idazleak egon ziren, eta Juan Antonio Mogel da aipagarriena.

Juan Antonio Mogel

Juan Antonio Mogel Urkiza Eibarren (Gipuzkoa) jaio zen 1745ean. Apaiza izan zen hil zen arte, eta hasieran gipuzkeraz idatzi arren, bizkaieraz idazten zuen.

Mogelen Harremanak eta Ideiak

Manuel Larramendi ezagunenaren jarraitzailea izan zen....

Loidi

Biografia

• Jaiotza eta heriotza: 1916ko abuztuaren 22an jaio eta 1999ko uztailaren 9an hil.
• Jaioterria: Errenteria (Gipuzkoa).
• Lanbidea: Farmazia (1942) eta optika eta akustika ikasketak (1957).

Euskarazko literatura

• 1957: Euskaltzain urgazle izendatu eta Hizkuntza Batzordeko partaide. Lehiaketa ugariko epaimahaikide.
• 1998: Euskaltzaindiako ohorezko kide izendatu.

Amabost egun Urgain'en

• 1955: Amabost egun Urgain'en (euskarazko lehen polizia eleberria). 7 edizio.
• 1961: Katalanera, frantsesera eta gaztelaniara itzuli.
• Koldo Mitxelena: "Loidik oso ongi eraiki zituen pertsonaiak".
• Gotzon Garate: "Hizkera herrikoi eder eta aberatsa".

Saizarbitoria

Biografia

• Jaiotza: 1944ko apirilaren 21ean jaio.
• Jaioterria: Donostia.
• Lanbidea: Soziologoa eta Donostiako SIIS

Orain Aldia: Aditz Trantsitiboak

1. Nik askotan ikusi zaituztet zuek lurrean botata.

2. Zuek ez duzue filosofiako azterketarako ezer ikasi.

3. Leandrok zu atera zaitu lantegitik gaur goizean.

4. Maitek pasteltxo guztiak jan ditu.

5. Gaur goizean mutil haiek gu tabernatik bota gaituzte.

6. Skin Head haiek ni gupidarik gabe jo naute.

7. Nik zerriak gorroto ditut.

8. Mikelek, etxera iristean, Karmele jo du.

9. Apaizak eliztarrak oso maite dituzte.

10. Nik zuek askotan mespretxatzen zaituztet.

11. Zuk gu askotan ikusi gaituzu mendian.

12. Kaletik gindoazela, guk Leire ikusi dugu.

13. Nik zuek ere ez zaituztet maite.

14. Zuek ni behin eta berriz deitu nauzue kalera ateratzeko.

15. Atzerritarrek zuek hemen behar zaituztete herria erakusteko.

16. Haiek ni jo egin naute arrebari panpina kentzeagatik.

17. Mirenek zu maite zaitu,

Ahaideak bukatu, feudal izatetik burges, nekazaritza burdingintza ontzigintza arrantza: komertzioa hedatu. Politika: europan monarkia nagusi, Fernando Katolikoak Nafarroa inbaditu 1512. Kultura: hizkuntzen susperraldia, autoreek kultura klasikoa berpiztu nahi, inprenta sortu 1455 iritzi ideiak zabaldu. Euskara: euskal literaturaren lehen urratsak: Etxepare Linguae Vasconum Primitiae, euskara kultur hizkuntza bilakatu nahi europarrak bezala. Erlijioa: Trentoko kontziliazioa 45-63 kontraerreforma hasi protestantismoari aurre egiteko berpizkunde katolikoa. Berpizkunde: unibertsoa gizakia ardatz, norbanakoaren estima...

Bernart Etxepare: 1480-1560

Donibane Garaziko erretorea, espetxeratu salaketa faltsu batengatik Fernandoren alde zegoela esan. Euskarazko...

Nortzuk Olerkarien Belaunaldikoak. Idazleak Eta Lan Bana Adierazi.

Aitzolek “Olerti egunak” antolatu zituen. Jai lehiaketa hauen bitartez moduak ireki zitzaizkion euskarazko poesiari. Une hartan mamitzen den poeta taldeari “olerkarien belaunaldia” deitu ohi zaio. Hasiera batean, poesía hautatua, zaila landuko dute. Baina “herrigintzarako poesía” helburu zutenez, eredu errezago bat hautatuko dute. Lizardi,

Lauaxeta eta Orixe dira olerkari famatuenak.

LIZARDI (Zarautz): BIOTZ-BEGIETAN(1932)

LAUAXETA(Laukiz):Bide Barrijak(1931) eta Arrats beran(1935)

ORIXE (Orexa): Jainkoaren billa, Santa Cruz apaiza(1929)

Nola Sortu Bertsolarien Arteko Txapelketak. Norztuk Lehen Txapeldunak.

II.errepublika (1931) etorri baino urtebete lehenago eman zuen...

GAIA: Gerra Zibilaren Ondorioak Euskal Literaturan

Nolako ondorioak ekarri zizkion gerrak euskal literaturgintzari?

Ondorio oso gogorrak ekarri zizkion. Aurreko urteetan nabarmendutako idazle batzuk gerra garaian hil ziren; zenbaitek presondegian egon behar izan zuten; beste batzuek, berriz, atzerrirako bideari heldu zioten.

Gerra-denborako penak eta nekeak sufritu zituzten autoreen artean, Aitzol eta Lauaxeta dira ezagunenak, fusilatu egin baitzituzten. Agintari berrien erruz, XX. mendean bultzatutako hainbat lan eta egitasmo ezerezean geratu ziren.

Zeintzuk dira atzerriko literaturaren idazlerik esanguratsuenak?

Hiru idazle eta haien obrak aipatzearren:

• Telesforo Monzon: Urrundik (1945)
• Jokin Zaitegi: Goldaketan (1946)
• Jon Andoni Irazusta: Joañixio

LORE JOKOAK

Anton Abadiak 1853an Urruñan sortu zituen Lore Jokoak. Urteloan antolatzen zen lehiaketa literarioa zen. Iparraldean hasi zen, baina gero hegoaldera iritsi zen, 1879an Elizondora hain zuzen. Hegoa Iparraldeari nagusitu zitzaion. 1880an, Manterolak Donostian eta beste zenbait tokitan hainbat saiakera antolatu zituen. Bertsoak ez ezik, ipuinak, saiakerak eta antzerkitxoak ere bidal zitezkeen. Euskaraz trebatzeko zen. Lehiaketan saritutako lanik onenak Donostiako Euskal-Errian argitaratzen zituzten.

Hiru idazle aipagarri:

• Joan Batista Elizanburu
• Felipe Arrese Beitia
• Pello Mari Otaño

GAROA

Jose Maria Agirreren Garoa euskal nekazaritza eta artzaintzari eskainitako eleberria da. Pertsonaia literario moduan sinesgarritasuna falta zaio eta bigarren...