Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskaraz idatzitako lehen liburua

Euskaraz idatzitako lehen liburuan zer gai jorratzen ziren?

Lehen liburua Etxeparek idatzi zuen eta Linguae Vasconum Primitiae izena zuen. 15 poemaz osaturik zegoen eta horietan erlijioaz, amodioaz, bere biografiaz eta euskarari goraipamenaz dihardu.

Euskarazko lehen itzulpena

Euskaraz idatzitako lehen itzulpenaren izenburua? Zenek eman zuen lehen itzulpen hori egiteko agindua eta zeini?

Lehen itzulpenak Testamentu Berria izena zuen. Nafarroako erreginak eman zuen agindua itzulpen hori egiteko eta Leizarragari eskatu zion.

Euskalkien ugaritasuna

Euskalkien ugaritasuna dela eta, kezkarik agertu al zuten XVI-XVII. mendetako euskal idazleek? Zeinek?

Bai, euskalkien ugaritasuna zela eta, beraien kezka handiena ulergaitzak...

Aitzol (Tolosa, 1896 - Hernani, 1936)

Aitzol, idazle, kazetari, elizgizon, euskaltzale eta abertzalea izan zen. Euskararen ofizialtasuna eskatu zuen idazleetako bat izan zen. Euskaltzaleak elkartea eta El Día egunkaria sortu zituen, eta ELA sindikatuaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Olerkia eta bertsoa jendea mugiarazteko tresna zirela plazaratu zuen. Hasieran kantu kultuen alde egin zuen, baina herritar xumeek ez zituztela ulertuko konturatzean, kantu herrikoien alde egin zuen gero. Donostia ondoan harrapatu, atxilotu eta torturatu ondoren fusilatu zuten.

Xabier Lizardi (Zarautz, 1896 - Tolosa, 1933)

Xabier Lizardi abokatua zen ofizioz, baina enpresa bateko gerentea izan zen. Bost seme-alaba zituen, eta haiek txikiak zirenean idazten...

Marinel bulartsua: Harvey Cheyne(hamar urtetako aberats,gezurti eta mainontzia da) bere aitak londreserainoko bidaia egiten du berarekin itsasontziz, indian lehenengo urteak eta 1871 ingalaterrara, 1882 indiara kazetari gisa.

Robinson Crusoe:Esklabo modura tratatzen dute pirata batzuk, kapitain portugaldar baten laguntzarekin ihes egin brasilera, afrikara bueltatu nahi eta bidean itsasontzia hondoratu, irla batetan bakarrik

Gulliverren bidaiak: 1726 urtean,jonathan swift, 4 zati ditu liburuak, gulliver sendagilea da, bere bizitza kontatzen du, gizartearen kontra dago.

Ivanhoe:Walter scott, zaldun trebetsua ricardo erregea salbatu nahian, juan anaiak ez du ordaindu nahi bere anaia askatzeko.

Azken mohikanoa: gertaera historikoa, 1826 urtean, gerra...

XX. Mendeko lau hamarkadetako lanak eta egitasmoak etenduta gelditu ziren. Idazleak fusilatu (Lauaxeta, Aitzol). ATZERRIKO euskal literatura. Gerra zibilaren ondoren frankismoak euskaraz liburuak argiratzea debekatu, orduan idazleek atzerrira joan. 2MG arte estatuetara jotzen zuten. Izan ere EHn ezin zen literatura erbestean mamitzen saiatu. Oso egoera zaila; zaletasun eta griña oso handia eduki behar atzerrira abiatzeko. Askok Amerikara jo zuten +1945. Baña oztopo politikoak, kalerapen gutxi eragin baina lagungarria izan zen literatura berpizteko. Monzon Mexikon 'urrundik','gudarien egiñak'. Zaitegi Guatemalan 'Goldaketa'. Poema libruk. Zaitegik EUZKO GOGOA nabarmen, Orixe eta Ibañiagbatiakin batera, idazle asko erakarri euskera hutsez...

Euskal Herriko Adiskideen Elkartea

Euskal Herriko ekonomiako arazoek bultzatuta, talde batek Euskal Herriko Adiskideen Elkartea sortu zuen, Ilustrazioko eta Argien Mendeko ideia berritzaileekin. Azkoitiko Zalduntxoen taldea izan zen. Helburua Irurak bat egitea zen, hiru probintzien arteko loturak indartzeko. Beste helburuetako bat ekonomikoa eta kulturala zen, herriaren ezjakintasuna desagerraraztea. Gaztelania aukeratu zuten hezkuntzarako hizkuntza gisa, eta ez euskara. Larramendik gaztelaniaz idatzi zituen lan gehienak.

Aita Manuel Larramendi

Euskararen apologista sutsu honek jarraitzaile asko izan zituen. Andoainen jaio zen 1690. urtean. Filosofia ikasketak egin ondoren, Salamancan teologia irakasle aritu zen. Bere lehen bi liburuak argitaratu...

Ahalera (Aditz laguntzaileak)

Ahalerako aditz laguntzaileen taula.

• XIX. Mendea: Iparraldeko Idazleak

  Estatu zentralistaren eraketa bateratua lurralde guztietara zabaltzen hasi zen eskola eta soldaduskaren bitartez. Zaldubyren era askotako bertsoak, Hiriart-Urrutik kazetaritzan emandako lehengotariko urratsak. Laikoek gero eta pisu handiagoa hartu zuten. Abadiaren Lore Jokoek eta Bonaparteren dialektologia lanek euskarazko bertsogintzan eta euskal ikerketei bultzada eman zieten. Bonapartek 8 euskalki sailkatu eta mapa batean kokatu zituen. Duvoisinek nekazaritzari buruzko lan didaktiko eta jakingarria kaleratu zuen: Laborantzako liburua. Laphitzen Bi saindu euskaldunen bizia (santuen euskaldunen). Kontagai nagusia San Inazio Loiolakoaren bizitza da, eta azken kapituluan San Frantzisko Xabierkoaren zertzelada

Aditzak

IZAN: ni naiz, zu zara, hura da, gu gara, zuek zarete, haiek dira. BIZI: ni bizi naiz...

EDUKI: nik dut/ditut, zuk duzu/dituzu, hark du/ditu, guk dugu/ditugu, zuek duzue/dituzue, haiek dute/dituzte.

NAHI IZAN: nahi (nik nahi dut)

BEHAR IZAN: behar dut. BALIO IZAN: balio (hark balio du/ditu)

+K +EK subjektuan

Perpausak

Baiezkoak

Subjektua + Osagarria + Aditza

Ezezkoak

Subjektua + EZ + Aditza + Osagarria

Galderak

Interrogatiboa + Aditza + Subjektua

Galderak

• Zenbat?
• Nor? Nor zuk?
• Zer? (Zer da hau?)
• Nolakoa(k)?
• Non? (Gasteizen)

Adberbioak

Hemen: aqui, Hor: ahi, Han: alli

Determinatzaileak

(Izan edo eduki aditzen arabera) Hau/Hauek, Hori/Horiek, Hura/Haiek

Hiztegia

Oso: muy, Baina: pero, Ere: también

Herri: pueblo, Bide: camino, Mendi: monte, Langile: trabajador,...

PEDRO AXULAR (1556-1644)

Jaiotzaz nafarra da Axular (Urdaizubi, Lapurdirekin mugan). Herri honek, beste batzuekin (Zugarramurdi, Sara…) Xareta eskualdea osatzen du. Ikasketak Salamankako unibertsitatean egin eta apaiztu ondoren, Donibane Lohizunera jo zuen. 1600an Sarako parrokiako erretoretza eskuratu zioten eta bertan bizi izan zen hil arte. Hiztun oparoa eta idazle aberatsa zen, horregatik izan zuen halako eragina hainbat garaietako euskal idazleen artean. Bere eskuek ordura arte ezohikoa zen dotorezia eman zioten euskarari. Beti mezu ulergarri emango digu bai esaldi motz edo karapiltsuetan. Hil baino urtebete lehenago Gero (1643) publikatu zuen. Bertan ederki erakusten dio kristauari zein arriskutsua izan daitekeen arimari dagozkion zereginei...