Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskal Literatura: Testuingurua eta Erromantizismoa

Euskal literatura, bereziki, garai hartako kezka eta beharrek markatua dago. Esana dugu Karlistaldien ondorengo foruen galerak ia ezerezean utzi zuela Euskal Herriaren nortasun politikoa, eta galbide arriskutsuan euskara bera ere.

Erromantizismoaren ezaugarrietako bat herri eta hizkuntza txikietako historia XX.aren hasieran Euskal Herrian sumatzen da. Garai horretan sortu ziren itzal handiko erakunde ospetsu asko, hala nola, Euskaltzaindia.

Aitzol (Jose Ariztimuño, 1896-1936)

Bizitza

Apaiz tolosarra zen. Lan handia egin eta eragin zuen, baina, zoritxarrez, Gerra Zibilak zapuztu zituen haren asmoak eta bizitza; fusilatua hil zen.

Obra

Olerkariak izenarekin ezagutzen ditugun Orixe, Lizardi, Lauaxeta...

Joan Perez de Lazarraga: Oñati Eskuizkribua 1564-7: bertso, kanta eta maitasun kontuen bilduma. Kontakizun mitologikoa. Aurkikuntza garrantzitsua euskal hizkuntzalarien aldetik. Arabako eskalkiak (galdutzat jotakoa) dela esaten du Zuazok eta mendebaldeko euskararen historia argitzeko tresna ezin hobea da, inoiz dokumentatu gabeko edo euskara arkaikoko adizki eta hitzak baitarkatza. Nondik kasu arkaiko kamarerean kameratik, aditz-laguntzailearen antzinako formak joan zidin joan zen, aditz trinkoak, dakusasun ezkero ene negarrok ikusten dituzun, hitzak on dereiztasun ala ez maite nauzun ala ez. Balio literarioa baino filologiko handiagoa. ARABAKO EUSKALKIA

Prosa Erlijiosoa

Iraultza garaiko larrialdirik handienak igaro eta Duhalderen Meditazioneak gai premiatsuenen gainean (1809) euskara dotorean idatzia zen.

Elizgizonek garrantzi handia izaten jarraitu zuten. Elizgaietan, XIX. mendearen amaieran, prosalaririk zorrotzenak agertu ziren.

Lapiere (1840-1893) eta haren Kredo edo Sinhesten dut esplikatua (1891), lapurtera klasikoko lan garrantzitsuenetakoa dugu. Mezua zuzen eta zehatz adierazten zekien.

Arbelbide (1841-1905) eta haren Igandea edo Jaunaren eguna (1895) lanak, garai horretako apaiz askok gure hizkuntzaz zer pentsatzen zuten azaltzen digu.

Saiakerak eta Biografiak

Duvoisinek (1810-1891) nekazaritzari buruzko lan didaktiko eta jakingarria argitaratu zuen: Laborantzako liburua (1858).

Mixel Elizanburu...

Txomin Agirre: Euskal Eleberrigintzaren Aitzindaria

• Jaiotza eta Jatorria: 1864an jaio zen Zumaian, Euskal Herrian.
• Erakundea: Euskaltzaindiko kide izan zen.
• Eleberriak eta Estiloa:
  • Bere eleberrien artean, batzuk laburrenak dira, beste batzuk, berriz, luzeenak.
  • Bi eleberri garrantzitsuenetatik, bat laburrenen artean kokatzen da.
  • Bere lanetan kostunbrismoa nabarmentzen da, garaiko ohiturak eta bizimodua islatuz.
  • Manikeismoa ere presente dago bere obretan, ongiaren eta gaizkiaren arteko dikotomia argia erakutsiz.
• Obra Nagusiak:
  • Kresala (1906): Itsas giroko eleberri kostunbrista.
  • Garoa (1912): Gipuzkeraz idatzia, baserri giroko bizimodua deskribatzen du.
• Gaiak:
  • Hiru gai nagusi jorratzen ditu, horietako batzuk garrantzi ertainekoak dira.
  • Hiriaren eta herriaren

Bernat Etxepare: Euskarazko Lehen Liburua

Bernat Etxepare (1480-1545): Euskarazko lehen liburuaren sortzailea, Ipar Euskal Herrikoa, Garaziko eskualdekoa. Eiheralarreko erretore eta Donibaneko bikario izan zen. 1512tik aurrera izan ziren gerrak eta istiluak gertutik bizitzea tokatu zitzaion. Espetxean poema bat ezagutu zuen, non errugabea dela aldarrikatzen duen. Poema liburua idatzi ez ezik, argitaratu ere egin zioten. Lehen liburua, Linguae Vasconum Primitiae, 1545ean plazaratu zen Bordelen. Euskarari mundura dantzara irteteko agintzen dio, eta euskaldunek ere bide berriak urra ditzaten nahi du.

Joanes Leizarraga: Erreforma eta Euskara

Joanes Leizarraga (1506-1601): Lehenengo euskal idazlea eta bigarrena prosalaria. Lapurtarra, Beskoitzeko semea....

Euskalki Literarioak

Zer dira euskalki literarioak? Euskalki literarioak literatura idatzia eman duten euskalkiak dira. Nola edo halako literatura euskalki askotan idatzi denez, guk hemen Luis Luziano Bonaparte printzearen sailkapena hartuko dugu aintzat, euskal dialektologian itzal handia izan baitzuen. Bonapartek lau euskalki literario bereizi zituen:

• lapurtera
• zuberera
• bizkaiera
• gipuzkera

AXULAR

Pedro Agerre Azpilikueta Urdazubin jaio zen 1556. urtean eta Saran hil, 1644an. Salamancako Unibertsitatean goi-mailako prestakuntza izan eta apaiztu ondoren, Sarako erretore izendatu zuten. XVII. mendearen hasieran, Saran sorturiko Sarako Eskolako kide izan zen eta, literatura-bilera horietan, Axular omen zen guztien buru edo gidari. Han idatzi zuen Guero,

Euskarazko lehen testigantza prosak utilitarioak dira. XVI. mendeko zenbait gutun eta abeltzaintza, sukaldaritza eta beste arlo batzuetako liburuak ditugu. Prosa artistikoa, berriz, artzain-eleberri labur batekin abiatu zen, Joan Perez Lazarragaren narrazioarekin 1567an. XIX. mendera arte, prosa landua erlijiosoa izan zen, Lazarraga salbuespen bat izan arren.

Euskal Prosaren Aintzindari Nagusiak

Euskal prosaren aintzindari nagusiak Leizarraga eta Axular izan ziren. Lehenengoaren lan nagusia Biblia itzultzea izan zen, eta bigarrenak prosa bikaina sortu zuen, ondorengo belaunaldientzat eredu bilakatuz.

Joanes Leizarraga

Joanes Leizarragak itzuli zuen lehenengo Biblia euskaraz. Bere lehenengo prosa lana itzulpen bat izan zen, Testamentu Berria, 1571n....

Euskarazko prosa modernitatean

Gerraondoa luzea da, eta 1950eko hamarkada iritsi arte itxaron behar da Europako haize berriak gurean sar daitezen. Txillardegik zabaltzen du lehenengo leihoa. Harrezkero, euskal nobelagintzan askotariko joerak antzematen dira, baina jarraipenik gabekoak. Kontzientziaren jarioaren teknikak, Frantziako Nobela Berrriarenak, Hego Amerikako errealismo magikoa, absurdoaren lanketa, genero beltza... ia ez dago lantzen ez den esparrurik; jarraipenik gabe, ostera. Horrekin batera euskara batuaren normalizazioa dator, 1964an proiektu teorikoa zena literaturari esker gauzatuz baitoa.

Ugaritasuna

hala idazleen aldetik nola argitaletxeen aldetik, 1980ko hamarkadan dator. Hamarkada horren azken aldera Bernardo Atxagaren Obabakoak...

XVI. mendea: Euskal Literaturaren Sorrera

Erlijio aldaketak (idazle apaizak nagusi). Bi idazle garrantzitsu:

• Bernard Etxepare: Euskarazko lehen liburuaren egilea, Linguæ Vasconum Primitiæ (errealismoa, bertsolaritza). Nafarroa Beherakoa. Helburua: euskal letrak mundura zabaltzea. 15 olerki, lau gairekin: erlijioa, maitasuna, presondegiko bizipenak eta euskara.
• Joannes Leizarraga: Euskal prosaren sortzailea. Erlijio gaia. Testamendu Berria euskaratzeko agindua jaso zuen. Euskarazko lehen itzulpenen bidez, hizkuntza eredu bat finkatu zuen. Obrak: Jesus Christ Gure Jaunaren Testamendu Berria, Kalendrera eta Abc.

XVII. mendea: Sarako Eskola

Sarako Eskola (Lapurdi, lapurtera klasikoa): Erlijio zereginak eta irakaspenak transmititzea zuten helburu....

LIZARDI

Jose Maria Agirre “Lizardi” (1896-1933) Zarautzen jaio Tolosan urterik gehienak. Legegizona eta Tolosako lantegi bateko gerente izan 37 urte bete gabe hil zen arte.

Gaztaroan erdi galdua zuen euskara berreskuratu Hainbat aldizkari eta egunkaritan idatzi euskaraz erdaraz. Hizlari gisa ere merezitako ospea bereganatu zuen.

ondo idatzi:hil ondoko Itz-lauz (1934) antologian edo Kazetari-lanak (1986) bilduman 100//. Antzerkian ere egin Hala ere, poesian emaitzarik onenak

Bizi zela, Biotz-begietan (1932) poema liburua bakarrik inprimatu zuen.

Hil eta hurrengo urtean hasita zeuzkan puskekin Umezurtz olerkiak (1934) publikatu zioten Euskaltzaleak elkartekoek. Osatuena Karlos Otegirena da: Olerkiak (1994).

Natura sarritan azal LizarD bertsos,...