Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Txillardegui (Jose Luis Alvarez Enparantza)

Jaio eta hil: Donostian, 1929ko irailaren 27an jaio eta 2012an hil zen.

Ikasketak eta ibilbidea

• Ikasketak: Euskara bere kabuz ikasi zuen 1948an, ingeniaritza Bilbon eta linguistika Parisen.
• Ekin eta ETA: Ekin taldea sortu eta 1958an ETA bihurtu zen.
• Euskara Batua: Koldo Mitxelenarekin batera sortu zuen.
• Erbestea: Militantzia zela eta, atxilotu eta erbestera joan zen. 1962-1976 bitartean Parisen eta Bruselan bizi izan zen.
• ETA utzi: 1967an.
• Politika: ESB alderdi politikoaren sortzaileetako bat izan zen.
• Euskaltzaindia: Euskaltzain izateari uko egin zion.

Eleberrigintza

Nobela existentzialista: La Nausée (Nazka) idatzi zuen.

Euskal eleberri modernoa:

• Leturiaren egunkari ezkutua (1957)
• Peru Leartzako (1959)
• Elsa Scheelen

1. Atxiloketa Susmagarria

Basoan zegoela, patruila batekin topo egin zuen Martin Saldiasek. Batek soldadu liberalen uniforme beltza zeraman eta gaztea zen. Valdivieso hurbildu eta paperak eskatu zizkion. Azkenean, tenienteak esan zion gizona zelako libratzen zela, emakume baten bila zebiltzala.

2. Saldiasen Susmoak

Armentxaren Fusilamendua

Saldiasek Armentxa fusilatu zutela jakin zuen. Armentxa, lekeitioko gizon aberatsa, Bermeoko batailan preso hartu zuten. Saldias nola fusilatu zuten kontatzen hasi zen Zumalakarreegik eten harte.

Aranbururen Traizioa?

Saldias eta Aranburu apaizen seminario batean ezagutu ziren, baina orain Aranburuk Saldias hil nahi zuen, Saldias Zumalakarregiren aldekoa zelako eta liberalen artean infiltratuta zegoelako. Lau bala...

Erromantizismoaren ezaugarri nagusiak

Erromantizismoaren garaian, Ilustratuek arrazoimenean jarritako konfiantza sendoa eten egiten da. Beraz, mundua ezagutzeko ez dira eredu aproposak ez geometria, ezta matematika ere. Honako hauek dira balio berri nagusiak:

• Ideala
• Urrutimina
• Sinbolismoa

Literatura erromantikoaren ezaugarriak

• Subjektibismoa: Egilearen barne-munduari garrantzia.
• Pasaiak eta eguraldia: Sentimenduen islatzaile.
• Neoklasizismoaren aurkako jarrera.

Euskal idazle esanguratsuak

Etxahun (1786-1862)

Bizitza: Ez zuen bizimodu erraza izan. Zuberoan jaio zen eta zorigaiztoko haurtzaroa izan zuen. Bere lagun bati tiro egin ondoren, ezkutuan egon zen, eta irteeran erromes ibili zen.

Obrak: Honako sailkapen hau du:

• Olerki autobiografikoak: Urxapal bat.

Sinonimoak eta Hiztegi Aberatsa

• Tenkatu: gogortu, zurrundu.
• Emeki: astiro, geldiro.
• Eskarmentu: ikasbide, aztura.
• Ari eta ari: jo ta ke, ekin eta ekin.
• Samurra: goxoa, eztia (haserrearen eta amorruaren kontrakoa).
• Maisutasun: trebetasun, abilezia.
• Pozarren: oso pozik, poz-pozik.
• Azken batean: azkenik, buruenik.
• Kausitu: topatu, aurkitu.
• Oroitu: bururatu, gogoratu.
• Gai: materia, ekai.
• Laguntza: eskukaldi, laguntasun.
• Parada: abagune, aukera.
• Jaio: sortu, munduratu.
• Imintzio: keinu, ihakin.
• Bitxikeria: xelebrekeria.

Hitz Elkartuak eta Lokuzioak

Bihurgune, joan-etorri, huts egin, ezkonberri, pausaleku, ozta-ozta, izen-deiturak, neskazale, azpiegitura, hutsegite, aurrez aurre, biziberritu.

Euskal Esamoldeak eta Beren Esanahiak

• Azpijanean ari: Norbaitek kalte egiten

Poesiaren oinarriak eta historia

Literatura unibertsala: Poesia grekotik (asmakizuna eta fikzioa) estetika esanahia baino garrantzitsuagoa da. Baliabide literarioak erabiltzen dira, hizkuntza zehatza eta laburra, eta lizentzia poetikoa (hitzen ordena naturala aldatuz). Gizakiaren kezkei buruz hitz egiten du (maitasuna).

Poesiaren bilakaera historikoa

• Erdi Aroa: Jainkoa ardatz.
• Errenazimentua: Mundu grekolatinoaren berreskurapena.
• Barrokoa: Poesia ederra, hizkuntza aberasteko.
• Neoklasizismoa: Arauak errespetatzea.
• Erromantizismoa: Arauak apurtzea.
• XX. mendea: Poesia berritzea.

Euskal literatura eta olerkigintza

Poesiak prosa baino garrantzi handiagoa zuen (analfabetuentzat kantak eta koplak). Olerkiak gehiago ziren kontatuak idatziak baino. Bertsolaritzak...

XVI. Mendea: Errenazimentua

Errenazimentua: Filosofia, literatura eta arte erderan mugimendua. Grezia eta Erromako kultura klasikoa berpiztu. Inprentak lagundu. Latina Mendebaldeko kultura hizkuntza.

Bernat Etxepare

• Ipar Euskal Herrikoa, Nafarroa Beherekoa, Garaziko eskualdekoa. Sarasketan jaio eta urte gehiena Garazin bizi.
• Donibaneko bikario. Gerran bizitua eta kartzelan igaro zen denboraldi batez. Errugabea zela onartu.
• Poema liburu idatzi eta argitaratu. Euskaraz idatziz lehenengo liburua: Linguae Vasconum Primitiae (1545).
• Hamabost poema: hasieran prosazko hitzaurrea, doktrina kristauaren azalpen luze eta laikoa, gizon-emakumeen maitasuna hamaika poemetan, eta euskararen omenezkoak.

Joanes Leizarraga

• Lehenengo euskal poeta eta bigarren prosalaria.

Klaudio Sagartzazu "SATARKA"

Hondarribian jaio eta hil zen.

Lanak

• Txinpartak (1922)
• Aurtxoa seaskan
• Ihintza begian (1957)

Joules Moulier "OXOBI"

Idazle eta kazetari hark bertsoz moldatutako liburu mordoxka bat taxutu zuen: antzerki tankerakoak, bertsotan guztiak.

Olerkarien Belaunaldia

Kide nagusiak

• Lizardi (itz-lauz)
• Lauaxeta (Bide Barrijak)
• Orixe (Jainkoaren billa)

Mugimenduaren ezaugarriak

Mugimendu honen barruan poesia minoritarioa, hautatua, zail samarra landuko dute hasiera batean. Laster konturatuko dira, ordea, ez dela egokiena helburutzat daukaten herrigintzarako. Horregatik, 1935-36 inguruan eredu errazago eta herritarragoen bila saiatuko dira, nahiz eta zenbaitek lehengoari eutsi. Edonola ere, ez dugu pentsatu behar olerkariek talde guztiz homogeneoa...

Orixe: Euskal Idazle Oparoa

Nikolas Ormaetxea "Orixe" Gipuzkoako Orexan jaio zen. Jesuita ikasketak egiten igaro zuen denbora zenbait kolegiotan. Ikasketa guztiak amaitu arren, ordena barruan izan zituen arazo batzuengatik, ez zen apaiztu. Bilbon aritu zen lanean, sortu berria zen Euskaltzaindian eta Euzkadi egunkarian.

Espainiako Gerra hasi zenean, atxilotu eta Iruñean eduki zuten preso hilabete batzuetan; gero Iparraldera ihes egin zuen. Ameriketan zehar ibili ondoren, 1961ean Donostian hil zen. Bizitza guztian ia etengabe idatzi zuen Orixek:

• Prosa: Santa Cruz apaiza eta Jainkoen billa.
• Poesia: Barne-muinetan liburutxo mistikoa eta Euskaldunak poema epiko erraldoia.

Pertsona eta idazle eztabaidatua izan da Orixe euskaldunen artean. Askok euskarak...

Ahozko inprobisazioaren ezaugarriak

Bertsolaritza ez da munduko ahozko inprobisazio molde bakarra, aspaldi uste zen bezala. Munduan ugari dira ahozko inprobisazio moldeak; batzuk a capella (bertsolaritza bezala), beste batzuk musikaz lagunduta. Ezaugarri komunak dituzte:

• Zuzeneko sorkuntzak dira.
• Entzulearen parte-hartzea beharrezkoa da.
• Inprobisatzailearen eta entzulearen arteko harremana edo feedback-a gertatzen da.

Sorkuntza prozesuko teknikak

Inprobisazioa egiteko prozesuan honako pausoak jarraitzen dira:

1. Gogora datorkizkion argudioetatik egokiena aukeratu.
2. Egokiro formulatu, neurri metrikora behartuz.
3. Oinen artean baliagarri zaizkionak aukeratu, testu koherentea ateratzeko.
4. Gero, kantatzen hasi.

Inprobisazio motak

Antzinatik datozen kultura-adierazpenak...