Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Unai Elorriaga: Idazlea, Irakaslea eta Itzultzailea

Unai Elorriaga (Algorta, 1973) euskal idazlea, irakaslea eta itzultzailea da. Filosofia eta Letrak ikasi zituen Deustuko Unibertsitatean, eta 2003tik literaturan dihardu.

Sariak eta Obra Nagusiak

Bere lehen eleberriak, SPrako tranbia (2001), Espainiako Narratiba Sari Nazionala irabazi zuen. Geroztik, beste lan hauek argitaratu ditu:

• Van’t Hoffen ilea (2003)
• Vredaman (2005)
• Londres kartoizkoa da (2009)
• Iazko hezurrak (2015) – Kritika Sari Nazionala jaso zuen honekin.

Elorriagaren lanetan ironia, hitz-jokoak eta narrazio-labirintoak nabari dira. Bere eleberri ugari gaztelaniara itzuli dira, eta hainbat hizkuntzatara ere egokitu dira.

Bitoriano Gandiaga: Poeta eta Fraide Frantziskotarra

Bitoriano Gandiaga...

XX. mendeko euskal literaturaren ibilbidea

Salbatore Mitxelenaren poesiak garaiko baldintzak zirela eta, saiakerek ez zuten behar besteko zabalkunderik eduki; antzerkiak, berriz, frankismoaren ondoren publikatu zizkioten. Arantzazu poema plazaratu eta urte pare batera, Mitxelenak Ama-semeak Arantzazuko kondairan (1951) argitaratu zuen. Orixe eta besteren prosa erlijiosoa jainkozaleagoa zen, hala nola Quiton arrebarekin eta Jainkoaren billa.

Ibiñagabeitia, Zaitegi eta Villasante

Ibiñagabeitia eta Jokin Zaitegi Euzko-Gogoa aldizkarian batera jardun zuten. Luis Villasante, berriz, hizkuntzari buruzko ikerketengatik da ezaguna, Jainkoa, Jesukristo eta Eliza lanarekin. Jon Etxaidek eleberriari, antzerkiari eta saiakerari heldu zien, Amasei seme Euskalerri’ko...

1. Noiz eta Non Argitaratu Zen Lehen Liburua Euskaraz?

Lehen liburua Erdi Aroan argitaratu zen, 1545ean, Linguae Vasconum Primitiae izenburuarekin. Bernard Etxepare da bere idazlea. Ezaugarriak kontuan izanda, hitz neurtuz idatzita dago, eta ahozko literaturatik idatzitakora pasatzen da. Euskara literatura egiten da.

2. Errenazimenduko Literaturaren Ezaugarri Nagusiak

Ezaugarri nagusiena XVII. mendeko literaturan gai erlijiosoa da, eta bere helburua didaktikoa da. Idazle garrantzitsuenetarikoa Axular da, Gero obrarekin. Hitz lauz idatzitako lehen liburua izanda.

3. Zein Da Keoklasisizmoaren Ezaugarri Nagusiena?

Beraien helburua didaktikoa da, zerbait irakatsi nahi dute. Bizenta Mogel Ipuin Onak liburua idatzi zuen, eta izan zen lehen emakumea euskaraz...

XVII. mendea: Euskal literaturaren loraldia

XVII. mendean, Ipar Euskal Herrian literaturak garapen handia izan zuen, batez ere Sarako Eskola deituriko taldearen inguruan.

1. Ipar Euskal Herriko literaturaren aurrerakada

Zergatik izan zuen Ipar Euskal Herriko literaturak aurrerakada nabarmena? Arrazoi ekonomikoen eta erlijiosoen ondorioz izan zen. Alde batetik, Ternuako arrantzak ematen zituen irabaziak zirela eta, Lapurdiko kostaldean bizimodua asko hobetu omen zen. Bestetik, katolikoen eta protestanteen artean izandako erlijio-gerrak baretu egin ziren.

2. Sarako taldearen ezaugarri nagusiak

Sarako taldeak ezaugarri berezi hauek zituen:

• Elizgizonak: Ziburu, Donibane eta Sarako elizgizonak dira gehienak.
• Kide laikoak: Libururik kaleratu ez arren, badira

NOR-NORI Kasua (hura / haiek)

2. Aukeratu egokiena

NORI - NOR (zer)

• Niri ama hurbildu: zait / zitzaidan
• Guri nebaren kromoak galdu: zaizkigu / zitzaizkigun
• Marta eta Enekori boligrafo gorria apurtu: zaie / zitzaien
• Zuei giltzak erori: zaizkizue / zitzaizkizuen
• Herriko lagunei txakurra eskapatu: zaie / zitzaien
• Zuri amamak egiten dituen gailetak gustatzen:

Lore Jokoak

Lore Jokoak: Beste kultura baten berpiztean gertatu zen bezala, euskal letren historian ere aipagarriak dira Lore Jokoak. Antón Abadia zientzialari eta mezenasak eratu zituen lehenbizikoz 1853an Lapurdiko Urruñan euskal jai bat. Beste jolas eta joko batzuen artean bertso sorta onenarentzat ere saria jarri zuen. Urtero antolatzen zen eta bertan iparraldeko bertsogilerik ezagunenak parte hartzen zuten. Hasieran bertsoak bakarrik aurkezten ziren, baina 1880tik aurrera Donostian ipuin eta saiakera labur eta antzeritxoak ere saritzen hasi ziren. Lehiaketan sarituriko lanik onenak Donostiako EUSKAL-ERRIAn argitaratzen zituzten. Hemen daude sarituetako batzuk:

• Jon Batista Elizanburu
• Jean Barbier
• Felipe Arrese Beitia

Txomin Agirre

Txomin Agirre:...

Euskal Literatura XVIII. Mendean

Eredu Lirikoko Erromantzeak

XVIII. mendetik aurrera sortutakoak dira. Maitasun-kantuak dira gehienbat eta sinboloz beteta daude.

Egile eta Obra Garrantzitsuak

• Acto para la Nochebuena (Pedro Ignazio Burrutia, 1711-1752): Idazle eta antzerkigile arabarra. Ebanjelioetako pertsonaiak eta Gabon giroko gertaerak Arrasateko gorabeherekin nahastu zituen.
• Diccionario trilingüe del Castellano, Bascuence y Latín (Manuel Larramendi, 1745): Itzal handiko lana, bertan neologismo eta hitz berri ugari sartu zituen.
• Lau-urdiri gomendiozko karta, edo guthuna (Joanes Etxebarri Sarakoa, 1718): Euskararen ikuspegi aurrerakoia zuen, euskara eskoletan irakastea eskatuz.
• El Impossible vencido (Manuel Larramendi, 1729): Apologista gartsua

Pedro Agerre, Axular (1556-1644)

Pedro Agerre, Axular (1556, Urdazubi, Nafarroa - 1644, Sara, Lapurdi) Sarako Eskolako figura nagusia izan zen.

Sarako Eskola

XVII. mendean Lapurdiko itsasertzean apaiz eta kultur gizonez osaturiko taldea izan zen, honako ezaugarriekin:

• Kultur gaietarako grina, aukera eta sen ona.
• Partaideak: Axular, Materre, Etxeberri.
• Jende boteretsuarekin harreman onak (dirurik ez falta).
• Elizgizonez gain, beste lanbidetako kideak ere.
• Denek Axular goretsi, oso trebea sermoi/kritiketan.

Helburuak

• Axular Gero idaztera bultzatu.
• Doktrina katolikoa bultzatzea eta indartzea: Kontraerreforma (Katolikoa) vs. Erreforma (Protestante).
• Jende xeheak erabiltzeko erlijio liburuak idatzi, bertsoz nahiz hitz lauz (prosa).

Bizitza

• Apaiz egin, Sarako erretoretza

Pedro Agerre "Axular": Bizitza eta Garaia

Pedro Agerre Azpilikueta, Axular goitizenaz ezagunagoa, 1556an jaio zen Urdazubin (Nafarroa) eta 1644an hil zen Lapurdin. Euskal literaturako idazlerik nagusienetakoa da, batez ere 1643an argitaratutako "Gero" maisulanari esker. Sarako Eskolako kide nabarmena izan zen, Materra eta Joanes Etxebarrirekin batera.

Ikasketak eta Ibilbide Erlijiosoa

Ez dakigu ziur non egin zituen lehen ikasketak, baina Urdazubiko monasterioan izan zirela uste da. Ondoren, Iruñera joan zen giza zientziak, erretorika eta filosofia ikastera. Salamancan Teologia ikasketak egin zituen; Koldo Mitxelenaren senitarteko batek 1972an haren titulua aurkitu zuen, eta Axularrek berak bi irakasle aipatzen ditu bere liburuan.

1596an apaiztu...

Bernat Etxepare (1480?-1560?) euskal literaturaren historiako pertsonaiarik garrantzitsuenetako bat da.

Bernat Etxepare: Bizitza eta Garaia

Bernart Etxepareren bizitzaz ez dakigu gauza handirik. Bere olerki liburuan dioenez, Donibane Garazi aldamenean dagoen Eiheralarre herriko apaiza izan zen. Gutxi gorabehera 1493. urtean jaio zen. Bestalde, preso egon zen Fernando Katolikoak Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginaren aurka egindako gerra garaian.

Linguae Vasconum Primitiae (1545)

Etxeparek euskal literaturaren lehenengo liburua ekarri zigun. 1545ean Bordelen argitaratu zuen: Linguae Vasconum Primitiae. Bertso liburua da; hala ere, 31 lerroko hitzaurrea du, eta hainbat hizkuntzalariren ustez, hori jo daiteke lehen euskal prosatzat ere. Hala...