Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Juan Antonio Mogel (1745-1804)

Sarrera

Juan Antonio Mogel Eibarren jaio zen 1745ean. Mogel XIX. mendeko pertsonaia garrantzitsua izan zen. Euskararen jatorriari buruzko hainbat azterketa egin zituen, eta hizkuntza erromanikoekin zein horien aurrekoekin konparaketak egiten zituen gure hizkuntzaren jatorria zein den deskubritzeko.

1789ko Iraultza Frantsesak eta beronek gure artean izandako era guztietako ondorioek gogor markatu zuten J.A. Mogel, eta haren jokabidea zein idazlangintza baldintzatu zituzten. Erlijioaren defentsa izango zen, mendea bukatu arte, haren kezka nagusia.

Biografia

Juan Antonio Mogel idazle eta apaiz euskaldun oso ezaguna da. Peru Abarka, lehen euskal eleberria, idazteagatik da hain ospetsua. Mogelek Eibarren igaro zituen bere...

Gerra Zibilaren ondorioak euskal literaturan

Gerra Zibilak ondorio latzak ekarri zizkion euskarazko literaturgintzari:

• Aurreko urtean nabarmendutako idazle batzuk gerra garaian hil ziren.
• Zenbaitek preso egon behar izan zuten; beste batzuek, berriz, atzerrirako bideari ekin zioten.
• Gerra denborako penak eta nekeak sufritu zituzten autoreen artean, Aitzol eta Lauaxeta dira ezagunenak, fusilatu egin baitzituzten. Baina beste askorentzat ere sasoi iluna eta latza izan zen gerraostekoa.

Gerra amaitu, eta hamar bat urtez frankismoak debekatu egin zuen Hegoaldean euskarazko liburuak argitaratzea. Eta gerora ere ez zen eragozpenik izan. Zurrunbilo politiko hartan, euskal idazle askok, beste herritar askoren antzera, erbestera jo behar izan zuten.

Atzerriko

1. Esamoldeak eta baliokideak

• Ate jokatu aritu zen goiz osoan = maneiatu
• Jo dezagun: oilo batek astean zehar sei arrautza erruten dituela = demagun
• Han dartza aldera jo zuten = abiatu ziren
• Kaletik berandu etortzen bada, gurasoek jo egiten diote = jipoitu
• Bihotzekoak jota hil da = infartua
• Ekialdeko haizeak gogor jotzen du leku honetan = astindu
• Bigarren solairutik eroritako loreontziak buruan jo du gizargoa = kolpada
• Mirariren osobak bost instrumentu jotzen ditu = menderatu

2. Hitz‑paralelismoak eta azalpenak

• Itsasontziaren atzealdea = popa
• Begiaren erdiko beltzunea, biribila = ninia
• Goiera handia duena = garaia
• Aurpegitik ate ematen duen musu = muina
• Gai bat, arlo bat… landu, aztertu = jarraitu
• Historia barruko unea edo aldia = garaia
• Animalien hezur

Lekuona eta Gandiaga: Antzekotasunak

Lekuona (gipuzkoarra) eta Gandiaga (bizkaitarra) antzekoak ziren hainbat ezaugarritan:

• Garaia (XX. mendea)
• Gerra mutikotan bizi izana
• Elizgizonak
• Irakasleak

Lekuonaren eta Gandiagaren Obrak

Lekuonaren hiru poesia lan nagusiak

• Muga beroak
• Ilargiaren eskolan
• Mimodramak eta ikonoak

Gandiagaren lehen lana

Elorri izenekoa.

Aipagarriak diren beste obra batzuk

• Hiru gizon bakarka
• Uda batez Madrilen
• Denbora galdu gabe

Uhin Berria (1964-1969)

1964tik 1969ra bitarteko poeta gazteen produkzioari esaten zaio Uhin Berria. Guztira 25 gaztek osatu zuten mugimendua, besteak beste:

• Gabriel Aresti
• Xabier Lete
• Joxe Azurmendi
• Mikel Lasa
• Amaia Lasa

Gabriel Aresti: Belaunaldien arteko Zubia

Aresti belaunaldi tradizionalagoaren eta berriaren arteko zubia...

Euskal Literaturaren Figura Garrantzitsuak

Jon Mirande (1925-1972)

Jon Mirande Parisera joandako zuberotar baten semea zen. Batxilergoa bukatu ondoren, itzultzaile lanetan hasi zen. Euskara ez zen bere ama-hizkuntza, eta hizkuntza ikastea hogei urterekin erabaki zuen.

• Landu zituen generoak guztiak izan ziren, baina gai nagusiak poesian eta beste hainbatetan, paganismoa, sexua eta bortizkeria izan ziren.
• Bere narraziorik garrantzitsuena, Haur-besoetakoa izan zen, non osaba-iloben arteko maitasun istorioa kontatzen den. Arazoak izan zituen argitaratzeko, ez zegoelako editore egokirik, eta 1970ean argitaratu zen.

Gabriel Aresti (1933-1975)

Bilbon jaioa, portuaren ondoan, langileen bizimodua txikitatik ezagutu zuen eta frankismoa bizi izan zuen.

• 50. hamarkadan

Euskarazko Lehen Idazle Garrantzitsuenak

Bernart Etxepare (1545)

Euskarazko lehen liburu inprimatuaren egilea da.

• Obra nagusia: Linguae Vasconum Primitiae.
• Datu biografikoak: Espetxean egon zen. Batzuen ustez, Gaztelako erregearen alde egoteagatik, eta beste batzuen ustez, arrazoi moralengatik.

Joanes Leizarraga (XVI. mendea)

Bigarren prosalaria izan zen. Katolikoen eta protestanteen arteko tirabirek bete-betean harrapatu zuten. Haren ia liburu guztiak Erreforma kalbinistaren eraginez sortu ziren.

Joan Perez de Lazarraga (XVI. mendea)

Arabakoa zen, familia aberatsekoa, eta Madrilen bizi izan zen.

Lazarragaren eskuizkribua

• Luzera: 50 orrialde.
• Edukia: Artzain eleberri laburra (prosaz eta bertsoz) lau neska-mutilen maitasun gorabeherekin.
• Poemak: 46 poema

Euskal Literatura: Galderak eta Erantzunak

Lore Jokoetan saiatutako 3 idazle

• Joan Batista Elizaburu
• Felipe Arrese Beitia
• Gregorio Muxika

Nor izan zen Jose Aristimuño (Aitzol) eta zer zor diogu?

Jose Aristimuño (Aitzol) apaiz bat zen. Haren kemenari zor diogu, batik bat, 1935 eta 1936an Donostian izandako I. eta II. Bertsolari Txapelketen antolamendua. Baina, batez ere, Olerti Egunen bitartez euskarazko poesiari eman zitzaion norabide berria.

XIX. mendeko prosa ez-erlijiosoa: egileak eta lanak

XIX. mendearen amaieran prosa ez-erlijiosoan nabarmendu ziren 3 egile eta horien idazlanak:

• Jose Antonio Mogel: Peru Abarka
• Joan Batista Azkanagerre: Atheka gaitzeko oihartzunak
• Joan Piarres: Baigorriko zazpi liliak

Txomin Agirreren nobelak eta erabilitako euskalkiak

Txomin...

Joanes Etxeberri Sarakoa (1668-1749)

Lapurtarra zen. Medikuntza karrera burutu zuen Frantziako unibertsitate batean. Jaioterrian ekin zion sendagile lanari, baina gerora Hego Euskal Herrira etorri zen, Azkoitian aritu zitzaigun.

Gizon kultoa eta oso euskaltzalea genuen Etxeberri. Irakurriak zituen aurreko gizaldiko euskal idazleen lanak, eta Axular buruzagi eta aitzindaritzat zeukan. Euskararen inguruan gauzatu zituen bere idazlan guztiak, lapurteraz idatzi zuen.

Etxeberriren idazlanak

Etxeberrik Lapurdiko Biltzarrari laguntasuna eskatu zion ordurako gauzatuak zituen liburuak argitaratu ahal izateko. Liburuska honetan bere egitasmoa azaldu zuen. Baina biltzarkideek ez zioten jaramon handirik egin, eta, horregatik, ezin izan zituen bere lanak plazaratu....

XVIII. mendeko Euskal Literatura: Gipuzkeratik Bizkayerara

Larramendik bi jesuita gipuzkoar izango ditu jarraitzailerik finenak: Agustin Kardaberaz hernaniarra eta Sebastian Mendiburu oiartzuarra. Gipuzkera, beraz, euskalki literario bihurtu zen mende honetan.

Bestalde, XIX. mendean, hiru idazlek jarraitu zioten Larramendik irekitako bideari: bizkaieraz idatziko dute, eta, beraz, XIX. mendean bizkaiera dugu euskalki literario. Izan ere, Jose Antonio Mogelek eta Frai Bartolome de Santa Teresak “Markinako Eskola” delakoa sortuko dute, non bizkaiera literarioaren ezaugarriak edo oinarriak zehaztuko dituzten.

Lehen antzezlanak euskaraz

Antzerkigintzan, Xabier Munibe eta Pedro Inazio de Barrutia ditugu aipagai:

• Xabier Munibe: Bere “El borracho