Batxilergoa mailako Beste atzerriko hizkuntzak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Lekuona eta Gandiaga: Antzekotasunak

Lekuona (gipuzkoarra) eta Gandiaga (bizkaitarra) antzekoak ziren hainbat ezaugarritan:

• Garaia (XX. mendea)
• Gerra mutikotan bizi izana
• Elizgizonak
• Irakasleak

Lekuonaren eta Gandiagaren Obrak

Lekuonaren hiru poesia lan nagusiak

• Muga beroak
• Ilargiaren eskolan
• Mimodramak eta ikonoak

Gandiagaren lehen lana

Elorri izenekoa.

Aipagarriak diren beste obra batzuk

• Hiru gizon bakarka
• Uda batez Madrilen
• Denbora galdu gabe

Uhin Berria (1964-1969)

1964tik 1969ra bitarteko poeta gazteen produkzioari esaten zaio Uhin Berria. Guztira 25 gaztek osatu zuten mugimendua, besteak beste:

• Gabriel Aresti
• Xabier Lete
• Joxe Azurmendi
• Mikel Lasa
• Amaia Lasa

Gabriel Aresti: Belaunaldien arteko Zubia

Aresti belaunaldi tradizionalagoaren eta berriaren arteko zubia...

Euskarazko Lehen Idazle Garrantzitsuenak

Bernart Etxepare (1545)

Euskarazko lehen liburu inprimatuaren egilea da.

• Obra nagusia: Linguae Vasconum Primitiae.
• Datu biografikoak: Espetxean egon zen. Batzuen ustez, Gaztelako erregearen alde egoteagatik, eta beste batzuen ustez, arrazoi moralengatik.

Joanes Leizarraga (XVI. mendea)

Bigarren prosalaria izan zen. Katolikoen eta protestanteen arteko tirabirek bete-betean harrapatu zuten. Haren ia liburu guztiak Erreforma kalbinistaren eraginez sortu ziren.

Joan Perez de Lazarraga (XVI. mendea)

Arabakoa zen, familia aberatsekoa, eta Madrilen bizi izan zen.

Lazarragaren eskuizkribua

• Luzera: 50 orrialde.
• Edukia: Artzain eleberri laburra (prosaz eta bertsoz) lau neska-mutilen maitasun gorabeherekin.
• Poemak: 46 poema

Euskal Literatura: Galderak eta Erantzunak

Lore Jokoetan saiatutako 3 idazle

• Joan Batista Elizaburu
• Felipe Arrese Beitia
• Gregorio Muxika

Nor izan zen Jose Aristimuño (Aitzol) eta zer zor diogu?

Jose Aristimuño (Aitzol) apaiz bat zen. Haren kemenari zor diogu, batik bat, 1935 eta 1936an Donostian izandako I. eta II. Bertsolari Txapelketen antolamendua. Baina, batez ere, Olerti Egunen bitartez euskarazko poesiari eman zitzaion norabide berria.

XIX. mendeko prosa ez-erlijiosoa: egileak eta lanak

XIX. mendearen amaieran prosa ez-erlijiosoan nabarmendu ziren 3 egile eta horien idazlanak:

• Jose Antonio Mogel: Peru Abarka
• Joan Batista Azkanagerre: Atheka gaitzeko oihartzunak
• Joan Piarres: Baigorriko zazpi liliak

Txomin Agirreren nobelak eta erabilitako euskalkiak

Txomin...

Joanes Etxeberri Sarakoa (1668-1749)

Lapurtarra zen. Medikuntza karrera burutu zuen Frantziako unibertsitate batean. Jaioterrian ekin zion sendagile lanari, baina gerora Hego Euskal Herrira etorri zen, Azkoitian aritu zitzaigun.

Gizon kultoa eta oso euskaltzalea genuen Etxeberri. Irakurriak zituen aurreko gizaldiko euskal idazleen lanak, eta Axular buruzagi eta aitzindaritzat zeukan. Euskararen inguruan gauzatu zituen bere idazlan guztiak, lapurteraz idatzi zuen.

Etxeberriren idazlanak

Etxeberrik Lapurdiko Biltzarrari laguntasuna eskatu zion ordurako gauzatuak zituen liburuak argitaratu ahal izateko. Liburuska honetan bere egitasmoa azaldu zuen. Baina biltzarkideek ez zioten jaramon handirik egin, eta, horregatik, ezin izan zituen bere lanak plazaratu....

XX. mendeko euskal literaturaren ibilbidea

Salbatore Mitxelenaren poesiak garaiko baldintzak zirela eta, saiakerek ez zuten behar besteko zabalkunderik eduki; antzerkiak, berriz, frankismoaren ondoren publikatu zizkioten. Arantzazu poema plazaratu eta urte pare batera, Mitxelenak Ama-semeak Arantzazuko kondairan (1951) argitaratu zuen. Orixe eta besteren prosa erlijiosoa jainkozaleagoa zen, hala nola Quiton arrebarekin eta Jainkoaren billa.

Ibiñagabeitia, Zaitegi eta Villasante

Ibiñagabeitia eta Jokin Zaitegi Euzko-Gogoa aldizkarian batera jardun zuten. Luis Villasante, berriz, hizkuntzari buruzko ikerketengatik da ezaguna, Jainkoa, Jesukristo eta Eliza lanarekin. Jon Etxaidek eleberriari, antzerkiari eta saiakerari heldu zien, Amasei seme Euskalerri’ko...

XVII. mendea: Euskal literaturaren loraldia

XVII. mendean, Ipar Euskal Herrian literaturak garapen handia izan zuen, batez ere Sarako Eskola deituriko taldearen inguruan.

1. Ipar Euskal Herriko literaturaren aurrerakada

Zergatik izan zuen Ipar Euskal Herriko literaturak aurrerakada nabarmena? Arrazoi ekonomikoen eta erlijiosoen ondorioz izan zen. Alde batetik, Ternuako arrantzak ematen zituen irabaziak zirela eta, Lapurdiko kostaldean bizimodua asko hobetu omen zen. Bestetik, katolikoen eta protestanteen artean izandako erlijio-gerrak baretu egin ziren.

2. Sarako taldearen ezaugarri nagusiak

Sarako taldeak ezaugarri berezi hauek zituen:

• Elizgizonak: Ziburu, Donibane eta Sarako elizgizonak dira gehienak.
• Kide laikoak: Libururik kaleratu ez arren, badira

Lore Jokoak

Lore Jokoak: Beste kultura baten berpiztean gertatu zen bezala, euskal letren historian ere aipagarriak dira Lore Jokoak. Antón Abadia zientzialari eta mezenasak eratu zituen lehenbizikoz 1853an Lapurdiko Urruñan euskal jai bat. Beste jolas eta joko batzuen artean bertso sorta onenarentzat ere saria jarri zuen. Urtero antolatzen zen eta bertan iparraldeko bertsogilerik ezagunenak parte hartzen zuten. Hasieran bertsoak bakarrik aurkezten ziren, baina 1880tik aurrera Donostian ipuin eta saiakera labur eta antzeritxoak ere saritzen hasi ziren. Lehiaketan sarituriko lanik onenak Donostiako EUSKAL-ERRIAn argitaratzen zituzten. Hemen daude sarituetako batzuk:

• Jon Batista Elizanburu
• Jean Barbier
• Felipe Arrese Beitia

Txomin Agirre

Txomin Agirre:...

Pedro Agerre, Axular (1556-1644)

Pedro Agerre, Axular (1556, Urdazubi, Nafarroa - 1644, Sara, Lapurdi) Sarako Eskolako figura nagusia izan zen.

Sarako Eskola

XVII. mendean Lapurdiko itsasertzean apaiz eta kultur gizonez osaturiko taldea izan zen, honako ezaugarriekin:

• Kultur gaietarako grina, aukera eta sen ona.
• Partaideak: Axular, Materre, Etxeberri.
• Jende boteretsuarekin harreman onak (dirurik ez falta).
• Elizgizonez gain, beste lanbidetako kideak ere.
• Denek Axular goretsi, oso trebea sermoi/kritiketan.

Helburuak

• Axular Gero idaztera bultzatu.
• Doktrina katolikoa bultzatzea eta indartzea: Kontraerreforma (Katolikoa) vs. Erreforma (Protestante).
• Jende xeheak erabiltzeko erlijio liburuak idatzi, bertsoz nahiz hitz lauz (prosa).

Bizitza

• Apaiz egin, Sarako erretoretza

Bernat Etxepare (1480?-1560?) euskal literaturaren historiako pertsonaiarik garrantzitsuenetako bat da.

Bernat Etxepare: Bizitza eta Garaia

Bernart Etxepareren bizitzaz ez dakigu gauza handirik. Bere olerki liburuan dioenez, Donibane Garazi aldamenean dagoen Eiheralarre herriko apaiza izan zen. Gutxi gorabehera 1493. urtean jaio zen. Bestalde, preso egon zen Fernando Katolikoak Joana III.a Albretekoa Nafarroako erreginaren aurka egindako gerra garaian.

Linguae Vasconum Primitiae (1545)

Etxeparek euskal literaturaren lehenengo liburua ekarri zigun. 1545ean Bordelen argitaratu zuen: Linguae Vasconum Primitiae. Bertso liburua da; hala ere, 31 lerroko hitzaurrea du, eta hainbat hizkuntzalariren ustez, hori jo daiteke lehen euskal prosatzat ere. Hala...