XVII. Mendeko Euskal Literatura: Sarako Eskola eta Idazleak
XVII. mendea: Euskal literaturaren loraldia
XVII. mendean, Ipar Euskal Herrian literaturak garapen handia izan zuen, batez ere Sarako Eskola deituriko taldearen inguruan.
1. Ipar Euskal Herriko literaturaren aurrerakada
Zergatik izan zuen Ipar Euskal Herriko literaturak aurrerakada nabarmena? Arrazoi ekonomikoen eta erlijiosoen ondorioz izan zen. Alde batetik, Ternuako arrantzak ematen zituen irabaziak zirela eta, Lapurdiko kostaldean bizimodua asko hobetu omen zen. Bestetik, katolikoen eta protestanteen artean izandako erlijio-gerrak baretu egin ziren.
2. Sarako taldearen ezaugarri nagusiak
Sarako taldeak ezaugarri berezi hauek zituen:
- Elizgizonak: Ziburu, Donibane eta Sarako elizgizonak dira gehienak.
- Kide laikoak: Libururik kaleratu ez arren, badira taldean elizgizonak ez direnak ere.
- Axular buru: Badirudi denek hartzen dutela Axular buruzagitzat, nahiz eta beste batzuek baino geroago plazaratu bere obra ospetsua: Gero (1643).
- Generoak: Bertsoz nahiz prosaz moldatzen dituzte lanak.
- Gaiak: Egileak elizgizonak izanik, liburuetan darabiltzaten gaiak ere erlijiosoak dira gehienbat.
- Euskalkia: Lapurtera bihurtzen dute Ipar Euskal Herriko euskalki literario nagusia eta hurrengo belaunaldientzako eredua.
3. Sarako taldearen partaide nabarmenak
Sarako Taldean bi idazle nagusi nabarmentzen dira: Joanes Etxeberri Ziburukoa eta Pedro Axular.
4. Joanes Etxeberri Ziburukoaren obrak
Hiru liburu garrantzitsu kaleratu zituen:
- Manual debozionezkoa.
- Noelak eta bertze kanta espiritual berriak.
- Elizara erabiltzeko liburua.
5. Pedro Agerre Azpilikueta, "Axular"
Sarako taldeko kiderik garrantzitsuena Pedro Agerre Azpilikueta zen, herri mailan "Axular" deitua.
6. Axularren "Gero" liburua
Axularrek Gero liburua publikatu zuen. Bertan, kristauari zein arriskutsua izan daitekeen arimari dagozkion zereginei berehala ez atxikitzea azaltzen du; hau da, erlijioarekiko betebeharrak biharko uzteari edo beti "gerotik gerora" luzamendutan ibiltzeari buruz idazten du.
7. Arnaut Oihenart: Biografia laburra
Zuberoako hiriburuan, Maulen, jaio zen Oihenart, legegizon eta kargudunen familia baten barruan. Berak ere abokatu karrera ikasi eta kargu garrantzitsuak bereganatu zituen, Zuberoan lehendabizi eta, Joana Erdoi noblearekin ezkondu ondoren, Nafarroa Behereko Donapaleun geroago.
8. Joan Tartas eta "Ontsa hiltzeko bidia"
Joan Tartasek idatzi zuen Ontsa hiltzeko bidia, eta hori izan zen bere obrarik zabalduena. Zubereraz idatzita dago, baina baita Nafarroa Behereko Amikuze eskualdeko euskaran ere. Dena den, euskara mota baino bitxiagoa da egileak darabilen idazkera askea, lokabea eta ia punturik gabekoa.