Batxilergoa mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Juan Antonio Mogel (1745-1804)

Sarrera

Juan Antonio Mogel Eibarren jaio zen 1745ean. Mogel XIX. mendeko pertsonaia garrantzitsua izan zen. Euskararen jatorriari buruzko hainbat azterketa egin zituen, eta hizkuntza erromanikoekin zein horien aurrekoekin konparaketak egiten zituen gure hizkuntzaren jatorria zein den deskubritzeko.

1789ko Iraultza Frantsesak eta beronek gure artean izandako era guztietako ondorioek gogor markatu zuten J.A. Mogel, eta haren jokabidea zein idazlangintza baldintzatu zituzten. Erlijioaren defentsa izango zen, mendea bukatu arte, haren kezka nagusia.

Biografia

Juan Antonio Mogel idazle eta apaiz euskaldun oso ezaguna da. Peru Abarka, lehen euskal eleberria, idazteagatik da hain ospetsua. Mogelek Eibarren igaro zituen bere...

Penintsulako eta uharteetako barietate litologikoa. Penintsulako eta uharteetako erliebe motak

Bilakaera geologikoaren emaitza modura, Iberiar penintsulan hainbat harri mota dituzten hiru inguru daude:

Inguru silizeoa

Kanbriarraurreko aroko eta aro primarioko harri zaharrek osatzen dute. Batez ere, Iberiar penintsularen mendebaldean dago, eta Kantabriar mendikatearen, Mendikate Zentralaren, Toledoko mendien eta Sierra Morenaren mendebalderanzko adarretan.
Harri nagusia granitoa da, zenbait modutan aldatzen da, eta erliebe granitikoak sortzen dira:
- Kasu batzuetan, granitoa, kimikoki, uraren eraginez harea bihurtzen da.
- Beste kasu batzuetan, granitoa harriaren arrailduren edo hausturen eraginez mekanikoki aldatzen da: goi-mendian harritzak pilatzen...

XVIII. eta XIX. Mendeko Mugimendu Artistikoak

Neoklasizismoa XVIII. mendearen bigarren zatian, Frantziako Iraultzak (1789) bultzatuta, Europara zabaldu zen. Erromako eta Greziako arte klasikoa berreskuratu zen, burgesia eta gizarte ekonomikoa bultzatuz. Iraultzaren ondoren, Lehen Inperioa hasi zen.

Erromantizismoa XIX. mendearen hasieran sortu zen Europan, arau neoklasiko zurrunen, kalkuluaren eta harmoniaren aurka egiteko. Totalitarismo arrazionalaren ondoren, ordena ideologiko berria proposatu zen, askatasun indibiduala eta nazionala lortzeko. Erdi Aroko sustraiak bereziki arakatzen ziren.

Errealismoa XIX. mendearen bigarren erdialdean (1848ko Frantziako Iraultzaren ondoren) sortu zen Europan. Egunerokotasuna eta errealitatea objektiboki islatzeko...

Genetikaren eta Biologia Molekularraren Oinarriak

Geneak eta Espresio Genikoa

• Genea: Genea gainjar daitezkeen produktu funtzional batzuen multzo koherente eta espezifiko bat (RNA edo proteina) kodetzen duten sekuentzia genomikoen multzo funtzionala da.
• Espresio genikoa: DNA sekuentzia batean dagoen informazioa deskodetzea da.
• Transkripzioa: Gene baten base-sekuentzia molde gisa erabiliz, RNA molekula bat sintetizatzeko prozesua da.
• Itzulpena: Transkripzioan eratutako mRNA kate bat moldetzat erabiliz, kate polipeptidikoak sintetizatzeko prozesua da.
• Alderantzizko transkripzioa: Kate bakarreko RNA batetik DNA kate bat sintetizatzeko prozesua da.
• Kode genetikoa: mRNA molekula baten nukleotido-sekuentzia molde gisa hartuta, polipeptido baten aminoazido-

Landaredi Motak eta Formazioak

• Baso hostoerorkorra: Trinkoa da, eta gainera basokoa izan ohi da edo 4 metrotara iristen da gehienez. Hosto handi eta erorkorrak ditu.
• Baso hostoiraunkorrak: Ez da oso trinkoa. Gainera, ertaineko zuhaitzak ditu, eta enbor okertuak, zimurtsuak eta sendoak. Hosto iraunkorrak dira.
• Otalurra: Sastrakadi trinkoa da, eta gainera baxua izan ohi da edo 4 metrora irits daiteke gehienez. Espezie ugariena txilarra da.
• Makia: Zuhaixka-formazio bat da, 2 metro baino gehiagoko garaierakoa, oso trinkoa eta zeharkaezina.
• Garriga: Tamaina txikiko zuhaixkaz eta sastrakadiz osatuta dago, eta eremu batzuk estali gabe uzten ditu.
• Estepa: Belar-multzoz osatuta dago eta arantzadun zuhaixka txikiekin nahasten dira, baina bereizten dira eta

Definizio Geografikoak

• Geografia: Lurrazalean gertatzen diren prozesu natural eta antropikoak elkarren artean nola erlazionatzen diren aztertzen duen zientzia. Prozesu horiek kokatu, irudikatu, deskribatu eta aztertzen ditu, eta, horrez gain, lurralde-antolakuntzarako diagnostiko erabilgarriak egiten ditu.
• Autonomia-erkidegoa: Bere ordezkarien bidez bere burua administratzeko ahalmena, autonomia legegilea eta bateratzeko eskumenak dauzkan lurralde-entitatea.
• Modelatu Karstikoa: Uraren eta CO2-aren eraginez kareharrizko arroken desegite-prozesuaren ondorioz sortzen den modelatua.
• Tolestura-mendikatea: Sekundarioan eta Tertziarioan itsas arroetan metatutako material sedimentarioen tolesturaren ondorioz orogenesi alpetarrean sortutako mendiak.
• Mendigune

Filosofiaren sorrera: Jonian, K.a. VI. mendean. Gizakia konturatu zen ordena eta zentzu ezkutua argitzeko gai diren azalpen arrazionalak daudela.

1.2. Mitoaren ezaugarriak:

• Mitoaren sortzailea beti da ezezaguna (anonimoa) eta kolektiboa.
• Kontakizunak fantastikoak dira, azalpen ez arrazionalak.
• Kondairaizko pertsonaiak (Antropomorfismoa).
• Izaera tradizionala eta akritikoa.

Magiaren ezaugarriak:

• Munduarekin harremanetan jartzeko.
• Jainko-jainkosen nahiak ezagutzeko.

1.3. Pentsamendu mitikotik Logosera:

• Filosofia jakintza mitologikotik aldentzen den jakintza da.

Filosofiaren sorreraren zergatiak:

• Tolerantzia erlijiosoa.
• Giro kosmopolita.
• Jakin-minagatik.

Filosofiaren arloak:

• Logika: Hizkuntzaren bidez adierazitako arrazoibidez arduratzen da, arrazoibideak nola

Tenperatura

Tenperatura: Altitudearekin jaisten da: altuera handitzen denean presioa jaisten da, dentsitatea jaisten da eta, ondorioz, tenperatura ere jaitsi egiten da. Tenperatura-inbertsioa: gau hotz eta izartsuetan lurrazaletik igorritako beroa alde egiten du eta beheko aire-masa hozten da; goiagoa epelago geratzen da eta airea ezin da igo. Eguzkiaren berotzean, geruza berriro hausten da.

Atmosferaren dinamika orokorra

Atmosferaren dinamika orokorra: Lurra biraka ari da, eta errotazio-mugimendu horrek Coriolis efektua sortzen du. Ondorioz, haizeak desbideratu egiten dira: eskubirauntz Ipar Hemisferioan eta ezkerrerantz Hego Hemisferioan. Hemisferio bakoitzean hiru zirkulazio-zelula nagusi sortzen dira.

1) Hadley-zelula

Hadley-zelula: 0º eta...

Eredu atomikoak

Denborak eta zientziak aurrera egin ahala, atomoa era desberdinetan irudikatu zen; irudikapen horiei eredu atomikoak deritze.

Thomson-en eredu atomikoa

Atomoa karga positiboko materia‑esfera trinkoa da, eta, materia elektrikoki neutroa denez, elektroiak esfera horretan txertaturik daudela pentsatu zuen.

Rutherford-en eredu atomikoa

1911n, Rutherfordek substantzia erradioaktibo batek igorritako partikulei erreparatu zien, eta ikusi zuen partikula horietako batzuen ibilbidea nabarmen aldatzen zela urrezko xafla mehe bat zeharkatzen zutenean.

Gertaera hori azaltzeko, eredu atomiko hau proposatu zuen:

• Atomoaren masaren zatirik handiena eta haren karga positibo osoa atomoaren erdigunean daude: nukleo izeneko zona txiki‑txikian.

• Nukleotik