Atmosfera, ozeanoak eta klima: egitura eta fenomenoak

Tenperatura

Tenperatura: Altitudearekin jaisten da: altuera handitzen denean presioa jaisten da, dentsitatea jaisten da eta, ondorioz, tenperatura ere jaitsi egiten da. Tenperatura-inbertsioa: gau hotz eta izartsuetan lurrazaletik igorritako beroa alde egiten du eta beheko aire-masa hozten da; goiagoa epelago geratzen da eta airea ezin da igo. Eguzkiaren berotzean, geruza berriro hausten da.

Atmosferaren dinamika orokorra

Atmosferaren dinamika orokorra: Lurra biraka ari da, eta errotazio-mugimendu horrek Coriolis efektua sortzen du. Ondorioz, haizeak desbideratu egiten dira: eskubirauntz Ipar Hemisferioan eta ezkerrerantz Hego Hemisferioan. Hemisferio bakoitzean hiru zirkulazio-zelula nagusi sortzen dira.

1) Hadley-zelula

Hadley-zelula: 0º eta 30º latitudearen artean eratzen da. 0ºn (Ekuatorean) tenperatura handia eta presioa baxua izaten dira. Airea gorantz doa eta eskubirauntz desplazatzen da; 30º latitudean paraleloki mugitzen, hoztu eta beherantz egiten du, Ekuatorerantz itzultzeko. Lurrazaletik alisio-haizeak sortzen dira (Ekuatorean, haize iraunkorrak ekialdetik mendebaldera doaz).

2) Konbekzio-zelula polarrak

Konbekzio-zelulak (polarrak): poloetan tenperatura txikia eta presioa altua izaten dira. Aire hotzak lurrazaletik mendebalderantz doaz eta 60º latitudean eskubirauntz desbideratu eta goitik itzultzen dira poloetara. Poloetako haize hotzak eta tropikoko haize epelak talka egiten duten guneari fronte polarra deritzo.

3) Ferrel-zelulak

Ferrel-zelulak: 30º latitudetik (non presioa altuagoa den) 60º latitudera (non presioa baxuagoa den) bitartean garatzen dira. Lurrazaletik aire hotza eskubirauntz doa, mendebaldeko haizeak edo westerlies sortuz; ondoren goitik mendebalderantz bueltatzen da.

Atmosferaren funtzioak

Atmosferaren funtzioak:

• Iragazki babesgarria: Ionosferako H2 eta N2 bezalako osagaiek X eta g izpiak xurgatzen dituzte eta ionizazioa eragiten dute; izpi hauek oso kaltegarriak lirateke bizidunentzat. Estratosferako ozono-geruzak izpi ultramoreetatik babesten gaitu (mutazio-eragileak izan litezke). Ozonoak infragorriak ere xurgatzen ditu eta berotegi-efektuan parte hartzen du.
• Klimaren erregulazioa:
  1. Albedoaren eragina: planetak islatzen duen eguzki-energiaren portzentajea da. Hodeiak, hautsa eta izotza gehiago badira, albedo handiagoa dago.
  2. Berotegi-efektu naturala: zenbait gasek (CO2, ur-lurruna, metanoa eta oxido nitrosoa) eguzkitik datorren argi ikusgaia pasatzen utzi eta lurrazaletik igorritako izpi infragorriak ez xurgatzen uzten dituzte; ondorioz, tenperatura igotzen da (batez bestekoa 15 ºC). Giza jarduerek gas hauek ugaldu dituzte eta berotegi-efektua handitzen ari da.
  3. Airearen zirkulazioa: atmosferako airearen mugimenduek banatzen dute Lurrera iristen den eguzki-energia.

Ozeanoen dinamika: itsas korronteak

Ozeanoen dinamika: itsas korronteak. Itsas korronteak ur-mugimendu etengabeak dira, nagusiki horizontalean. Hiru eragile nagusi daude: dentsitate-aldeak, haizeak eta Coriolis efektua.

Bi motatako korronteak

1. Azaleko korronteak: ur-azalean haize nagusiek markatzen dute uraren mugimendua. Haizeak eragindako korronteak dira gehienak, baina kontinenteen oztopoak eta Coriolis efektuak ur-zurrunbiloak sortzen dituzte. Ipar hemisferioan erlojuaren norabidean biratzen dute. Gulf Stream: Mexikoko golkotik Ipar Amerikara doan ur beroa eramaten du; horrek Europako klima epelagoa eragiten du. Mexiko eta Antilletan azpiko ura igotzen da eta, ondorioz, klima freskatuagoa gertatzen da.
2. Sakoneko korronteak: dentsitate-aldeek eragindakoak dira. Ura hotzagoa eta gaziagoa denean dentsitate handiagoa izan eta beherantz doa, korronte termohalinoak sortuz. Ozeanoetako ur sakonak latitude altuetan eratzen dira. Korronte hauek geldoak izaten dira (ehunka urte igar daitezke ura berriro azaleratu arte). Azaleratzearen ondorioz, nutriente ugari ekartzen dituzte, fitoplanktonaren ekoizpena bultzatuz eta produktibitate handiko arrantza-guneak sortuz (adibidez Peru eta Angolako mendebaldeko kostaldeetan). Prozesu horri upwelling deritzo.

Foehn efektua, tornadoak eta urakana

Foehn efektua: Prezipitazio orografikoak airea mendi baten gainetik igarotzen denean sortzen dira. Aire hezeak mendira igo ahala ur-lurruna kondentsatu eta hodeiak sortzen dira; prezipitazioak haizealdeko mendi-hegaletan gertatzen dira. Beheko hegaletik jaisten den airea epelagoa eta lehorra izaten da, eta euritik babestutako eskualdeak sortzen dira.

Tornadoak: hodeietatik lurzorura doan eta bere buruaz biratzen den haize-zurrunbilo bortitza dira (aldrebeseko kono itxura, iraupen laburra, gehienetan lur gainean, abiadura handiko haizeak). Fenomeno hau egon daiteke egonkortasun atmosferikoarekin lotutako beste fenomeno meteorologiko ugarirekin.

Urakana: 27ºC baino tenperatura altuagoko itsas-ur tropikaletan sortzen diren haize-zurrunbilo bortitzak dira; eguraldi txarrak eta bortitzak eragiten dituzte.

Desberdintasunak (u vs T)

Desberdintasunak: u — itsaso gainean sortzen dira, 5º eta 15º latitudearen artean; haizearen abiadura 120–240 km/h izan ohi da eta batzuetan 250 km/h gainditu dezake. Diametroa 500–1800 km artekoa izan daiteke; egun batzuk edo aste batzuk iraun dezake; sortzean ez dago frontekiko loturarik. T — lur gainean sortzen dira, 20º–50º latitudetan (Ipar hemisferioan, AEBetan adibidez); abiadura handia 500 km/h baino handiagoa izan daiteke; diametroa 250 km ingurukoa izan ohi da; minutuetan edo orduetan irauten dute eta egonkortasun atmosferikoaren aldaketekin lotuta sortzen dira.

Galernak, tanta hotzak eta txorro polarra

Galerna / Enbata: Kantauri itsasoko kostaldean, egun bero eta bareetan bat-batean sortzen den haize bortitza da, mendebaldetik edo ipar-mendebaldetik datorrena. Euria ekar dezake; maiatzetik urri bitarterako garaian ohikoagoa da. Iragarri zaila izan daiteke: goizez tenperatura oso altua eta zeru garbia izaten dira; ondoren haize ahultasunetik indartzera pasa eta itsasoa zakartu egiten da. Ezaugarri nagusiak: batez besteko haizea 80 km/h, haize-boladak 100 km/h baino gehiagokoak, tenperatura 10–12 ºC jaitsi 20 minututan, eta ondorio handiena kostaldean izaten da. Presio eta tenperatura gradiente handiak sortzen dira; 2000 m-tik gorako altueretan egoera normal izan daiteke; itsasoa zakartu eta 3–4 metroko olatuak ager daitezke.

Tanta hotza: txorro-korrontearen apurtze ondoren depresio txiki eta hotz bat isolatuta geratzen denean sortzen da. EZAUGARRIAK: depresio garaia, tenperatura minimoa, ez du fronterik lotuta eta ez da azaleko mapa meteorologikoetan erraz ikusgai agertzen; maila horretan egoera antiziklonikoa egon ohi da. Uda amaieran eta udazkenaren hasieran agertu ohi den egoera meteorologikoa da. Tenperatura altuek itsasoko lurruntzea eragiten dute eta aire-masa ber/hezeek gorantz egiten dute; aire hotzarekin topo egitean ur-lurruna azkar kondentsatu eta ekaitzak sortzen dira. Ohikoa da Levanteko eta Hego itsasertzeko eskualdeetan.

Txorro polarra: troposfera gainean, lurra inguratzen duen haize-korronte azkarra da. Jarraipen prozesuak: 1) latitudez jaisterakoan, hegoalderantz doanean abiadura gutxitzen da; 2) uhinak eratzen hasten dira; 3) uhinak apurtzen dira; 4) aire-boltsa hotz isolatu bat sortu daiteke 900 m ingurura, aire beroz inguraturik.

El Niño eta La Niña

El Niño / La Niña: ozeano eta atmosferaren arteko oszilazioek eragin dituzte aldaketa klimatikoak. Fenomeno hauek Ozeano Barean gertatzen dira.

1. Egoera normalean: alisioek mendebalderantz eramaten dute azaleko ur beroa; ondorioz, Ozeano Barearen mendebaldean presio baxuek gorantz eramaten dute aire bero eta hezea, eta hodeiak eta prezipitazio ugari sortzen dira. Ekialdean sakoneko urak gorantz egiten du (azaleratzen), ur hotzen igoerak gaineko airea hozten du eta presio altuak sortzen dira. Ekialdean azaleratzen diren urek elikagai ugari daramatzate eta kostaldeko arrantza-industriak indartu egiten dira.
2. El Niño egoeran: alisio-haizeak baretu egiten dira. Ur beroa mendebalderantz ez doa, eta ondorioz prezipitazioak aldatzen dira: lehorteak eta euriak Aldatu egiten dira Ozeano Barearen inguruan. Ur beroa azalean mantentzen da eta ez dira ur hotz aberatsak azaleratzen; ondorioz, elikagai-eskasia eta arrantza-jarduera murriztua gertatzen dira.
3. La Niña egoeran: alisioak indartzen dira; ur beroaren mugimendua handiagoa da eta prezipitazio-ereduak aldatzen dira (adierazgarri izanik Indiako monzoiak). Ur sakonen igoera nabarmenagoa da eta Perun ia ur-azalera heltzen da, arrantzari izugarrizko aberastasuna ekarriz.

Smog

SMOG: hiri guztietako arazoa da (smog = smoke + fog). Bi smog mota daude:

• Smog azidoa: kea eta laino kutsatzailea; negu hotz eta lainotsuetan partikula eta SO2 nahasten dira eta azido sulfurikoa sortzen da. Begi-narritadura eta arnas-aparatuko arazoak eragin ditzake.
• Smog fotokimikoa: eguzki-erradiazioaren eraginez bigarren mailako kutsatzaileek eratzen duten laino arrosa eta meheagoa da. Antizikloniko egoerak, insolazio handia eta haize ahulak laguntzen dute. Eraginak: arnas-aparatuko narritadura, buruko mina, ikusmen-arazoak, alergiak, landareetan kalteak, eraikinen fatxaden degradazioa eta ikusmenaren murrizketa.

Euri azidoa

Euri azidoa: euri arruntak nerabe batean pH inguruan 5,6 izaten du; sufrea eta nitrogeno oxidek urarekin nahastean azido sulfurikoa eta azido nitrikoa eratzen dira. Euriak 5,6 pH baino gutxiago badu, azido gisa hartzen da. Azido horiek igorpentetik oso urrun garraiatu daitezke (adibidez, Inglatetik sortu eta Suedian erori). Bi modutan erori dezakete: deposizio hezea (prezipitazioekin) edo pausatze lehorra (SO2 eta NOx zuzenean erori). Ondorioak: uretako ekosistemen pH aldatu eta espezieak desagertzea; lurzoruaren pH aldatu eta emankortasuna galtzea; basoetako zuhaitzak hiltzea; hirietako eraikinak eta monumentuak kaltzatzea.

Ozono geruzaren urritzea

Ozono geruzaren urritzea: estratosferan ozono-geruza dago; oxigeno-molekuletatik abiatuta sortzen da, eguzki-izpi ultramoreak xurgatu ondoren. Baina hainbat kutsatzailek ozonoarekin erreakzionatu eta bere kontzentrazioa murriztu dezakete. Osagai adibidez oso bizitza luzea duten klorofluorokarbonoak (CFCak) dira; horiek estratosferan apurtu eta kloroa askatzen dute. Kloroak eta ozono-molekulek erreakzionatzean kloro monoxidoa eta O molekula sortzen dira, eta horrek ozonoaren desagerpena errazten du.

Berotegi efektua

Berotegi-efektua: atmosferan dauden gas jakin batzuek Lurrak igorritako energiaren zati bat xurgatzen dutenean gertatzen den tenperatura-igoera da. Fenomeno naturala da eta horri esker eusten zaio lurrazaleko batez besteko tenperaturari. Hala ere, giza jardueren ondorioz sortutako osagai batzuek Lurreko tenperaturaren oreka aldatu dute, eta Lurra gehiago berotzen ari da. Lurretik atmosferara igorritako uhin luzeko energiaren xurgatze-efektu hori CO2ak, metanoak, CFC gasek, ozonoak eta nitrogeno oxidek eragiten dute. Mende erdialdean gaur egungo CO2 kontzentrazioa bikoiztuko balitz, desorekak gertatuko lirateke.

Ondorioak: glaziarren urtzea eta itsas mailaren igoera, klima-aldaketa nabariak, haizeen eta itsas korronteen zirkulazioen aldaketak. Lehorteek eragin dezakete basamortu bihurtzea, bioaniztasunaren galera, kostaldeko akuiferoen gazitzea eta edateko uraren eskasia. Gizarte-ondorioak: uharte askok desagertu ditzakete, kostaldeko eremu batzuk urez estaltzea, laboreen aldaketak eta gaixotasunen hedapena.