Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

FONETIKA ETA FONOLOGIA

1.- Euskal Bokalak

1.1.- Euskal Sistema Bokalikoa eta Gaztelaniarena

Sarritan entzun izan da euskarak eta gaztelaniak elkarren antza dutela bokaletan erreparatuz gero. Baieztapen hori, ordea, ez da guztiz egia.

Txillardegiren aburuz, fonologikoki berdinak dira, baina fonetikoki ezberdinak. Hau da, gaztelaniaren eta euskararen sistema bokalikoan 5 bokal azaltzen badira ere, beren ahoskera ezberdina da.

Irudi geometrikoz baliatu zen Hellwag hizkuntzalari alemana, mihiaren jokoaren arabera, bokalak aho-barrunbean nola agertzen eta ahoskatzen diren irudikatzeko; hortik datorkigu Hellwagen triangelua izena. Beraz, 5 fonema bokaliko eta hiru irekidura-maila ditu euskarak:

Gaztelaniak ere 5 bokal horiexek ditu. Baina aho-barrunbean...

Euskal Aditzak: Alokutiboa eta Potentziala

1. Aditz Alokutiboak (Aukeratu forma egokia)

Ariketa hauek euskalkietako aditz alokutiboen formak lantzeko dira:

1. Ni gaur etxetik etorri: nok / non
2. Gu gaur zineman egon: gaittuk / gaittun
3. Haiek mendira joan: dittuk / dittun
4. Nik liburua irakurri: juat / junat
5. Hark liburua irakurri: jok / jon
6. Haiek liburua irakurri: juek / jone
7. Hari erlojua ahaztu: jakok / jakon
8. Haiei erlojua ahaztu: jakuek / jakone
9. Hark niri dirua eman: jostak / jostan
10. Hark hari dirua eman: jotsak / jotsan

2. Aditz Potentziala (Aukeratu forma egokia)

Aukeratu aditz potentzialaren forma zuzena (orainaldia, hipotetikoa edo iragana):

1. Mikel eta Marta: daitezke / litezke / zitezkeen
2. Ez dut uste: dakioke / lekioke / zekiokeen
3. Aurtengo udan: dakioke / lekioke

Testu hau 1882 eta 1885. urteen artean idatzitako testu politiko, publiko eta historikoa da. Frantziako III. Errepublikaren garaian kokatuta dago testua. Garai hartan, Parlamentuan, 1875eko konstituzioa zegoen indarrean. Industrializazio garaia zen, eta kapitalismoak eraginda, kritikak egon ziren. Batzuentzat, politika koloniala egoera hura konpontzeko modu bat izan zen; beste batzuk, ordea, kontra azaldu ziren.

Kolonialismoaren Arrazoiak

Testu honek azaltzen duen politika (koloniala) hazkunde demografikoa zuten lekuetan gertatu zen, eta produktu gehiegi zeudenetan. Honela, merkatu berri bat irekiko zen, testuaren arabera. Baita ere, gizon zibilizatuaren presentzia behar zela dio kolonietan, bertakoak arraza gutxiagotu bat edo garatu gabeko bat...

Jakintza Filosofikoaren Disziplina Teoriko-Praktikoak

Filosofiarekin, giza espirituak unibertsoa arrazionalki ulertu nahi du.

Filosofiaren Adarrak

• Metafisika: Errealitatea eta propietateak aztertzen ditu.
• Logika: Hitzez adierazitako arrazoibideez arduratzen da.
• Epistemologia: Ezagutzaren jatorriaz, baliozkotasunaz eta mugaz hausnartzen du.
• Antropologia: Gizakia du aztergai, hainbat ikuspuntutatik: biologia, gizartea, kultura...
• Estetika: Edertasuna eta artea zer diren aztertzen du.
• Politika: Komunitatearekin lotutako giza alderdiez arduratzen da.

Jakintza Filosofikoa eta Bereizgarriak

Filosofia hitza bi hitzez osatuta dago: philo (maitasuna) eta sophia (jakinduria); beraz, "jakinduria maitatzea" esan nahi du. Pitagoras izan zen bere buruari filosofo...

1. Enpresak helburu zehatz batzuk lortzeko jaiotzen eta bizi izaten dira. Helburu horietara eramango dituzten jarduerak garatzeko, baliabide batzuk behar dira. Giza baliabideek, beste baliabideen aldean, ezaugarri bereziak azaltzen dituzte, hala nola, kostu handia, helburu eta interes propioak dituzte, eragina eta boterea ere.

Giza Baliabideen Azpisistema

2. Giza baliabideen azpisistema erakunde bat osatzen duten pertsona guztiek eratzen dute. Azpisistema handia da, erakunde osoan zehar hedatzen da. Horrek betetzen duen funtzioa lan-harremanetako funtzioa da. Erakundea lan-indar nahikoaz eta efizienteaz hornitzea, behar den unean eta ekonomikotasun-irizpideaz. Enpresa-jarduera hauetaz arduratzen da: giza baliabideen plangintza, bilatzea eta aukeratzea,...

Erretikulu Endoplasmatiko Zimurtsua (EEZ)

Organulu hori mintz batez eta barneko barrunbe batez osatuta dago; barrunbean zisternak eta tubulu lautuak daude, askotan elkarri loturik. Mintza entzimetan oso aberatsa da. Mintzaren kanpoaldean, erribosoma itsatsiak daude, eta horiek ematen diote itxura zimurtsua.

Erretikulu endoplasmatiko zimurtsuaren mintzek mintz nuklearrean jarraitzen dute; mintz nuklearra nukleoa biltzen duten erretikulu sakuluen multzoa dela esan daiteke.

Funtzio Nagusiak

Funtzio nagusia gainazaleko erribosomek sintetizatutako proteinak gordetzea eta garraiatzea da. Proteina horien artean, jariaketa proteinak, lisosomen berezko proteinak eta mintz zelularren proteina integralak nabarmentzen dira. Beste funtzio nagusietako bat proteinen

Erresistentzia

Erresistentzia fisikoaren kontzeptua eta entrenamendu motak, gorputzak ahalegin fisiko luzeak egiteko duen gaitasuna hobetzeko.

Lan Jarraia

• Lana modu jarraian egiten da, atseden edo deskantsu unerik gabe.
• Lasterketa jarraia: Intentsitate baxua, iraupen luzea, erritmo konstantean. Erresistentzia aerobiko gisa balio du.
• Fartleck: Erritmo aldaketak dituen entrenamendua, intentsitate desberdinak tartekatuz.
• Entrenamendu osoa: Hainbat ariketa konbinatzen dituen saioa, erresistentzia orokorra hobetzeko.

Lan Tartekatua

• Interval Training: Intentsitate handiko ariketak atseden laburrekin tartekatuz, errendimendua maximizatzeko.
• Zirkuitu lana: 8 edo 12 gihar-ariketa. Postu batetik bestera atsedenik gabe. 20 segundu ariketa bakoitzeko. Ez dago atsedenik.

• Josirik: Hariaren eta jostorratzaren bitartez, batu, lotu, elkartu.
• Goralpenak: Oka egiteko gogoa.
• Duda-muda: Duda, zalantza.
• Ikasi: Ezaguera multzo batez jabetu.
• Eiki: Egiazki.
• Isuri: Dagoen ontzia irauliz edo makurtuz (isurkari bat) erorarazi edo jarioarazi.
• Prolemaren: Bizitzeko bere soldata besterik ez duen pertsona.
• Ihardetsi: Erantzun.
• Auzi: Epaile batek erabaki behar duen arazo eztabaidatua.
• Mesedegarri: Onuragarria.
• Mardulena: Betea, lodia, baina sendoa, indartsua eta osasuntsua.
• Gizena: Gantza eta haragi ugari duena.
• Totelka: Mintzatzeko zailtasunak dituen pertsona, zenbait silaba errepikatuz hitz egiten duena.
• Barka: Barkamena eskatu.
• Goganbeharrik: Susmoa.
• Izterran: Zangoaren edo hankaren zatia.
• Tarrapataka: Presaka, lasterka.
• Bibotean: Goiko ezpainaren

Garapenaren Psikologia: Sarrera

Definizioa

Garapenaren psikologia ernalketatik heriotzaraino giza bizitzan gertatzen diren aldaketa-prozesuak aztertzen dituen diziplina da.

Helburu Nagusiak

• Identifikatu eta deskribatu: Zer gertatzen den eta nola adierazten den.
• Azaldu: Aldaketen kausak eta eragileak.
• Aurreikusi: Esku-hartze eraginkorrak proposatu.

Garapenaren Arloak

• Psikosoziala (afektiboa): Emozioei eta harremanei lotutakoa.
• Kognitiboa: Ezagutza-prozesuak eta ikasketa.
• Fisikoa eta motorea: Gorputzaren eta mugimenduaren garapena.

Garapenaren Eraginak eta Faktoreak

Faktore Normatiboak

• Definizioa: Denboraldi edo eremu jakinetan pertsona gehienek partekatzen dituzten esperientziak.
• Biologikoak: Heldueraren egutegia.
• Kulturalak eta sozialak: Garai historikoek

Haitzuloa: Gizonak lurpeko leizean, egun-argiaren sarreran

Platonek bere dualismo metafisikoa azaltzeko erabiltzen duen sinbolo bat da esaldi honetan agertzen dena. Leizea zentzumenen mundua da (mundu hautemangarria), eta bertan bizi direnak gu gara, gizakiok, ideien mundua (mundu adigarria) ezagutu aurretik.

Sua (Suargia)

Ezagutza faltsua eta inperfektua da, zentzumenen munduan zentzumenen bidez lor dezakeguna. Suak suposizioek eta sinesmenek ematen diguten ezagutza mota sinbolizatzen du.

Itzalak

Benetako objektuen eta pertsonen irudiak dira. Platonen ustez, ez dira benetako errealitatea, baizik eta zentzumenen bidez lortzen dugun ezagutza faltsua. Irudimenean dauden irudiak dira.

"Beren lokarrietatik askatu"

Zentzumenen munduko plazer materialak...