Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Desgaitasun fisiko-motorra: definizioa eta sailkapena

Desgaitasun fisikoa honela defini daiteke: “Gorputzaren zati baten edo batzuen mugimendu-gaitasuna nabarmen murriztea”.

1.1. Motrizitate-ezintasunak, garunean eragin gabe

a) Sortzetiko anomaliak

• Arantza bifidoa:
  • Bizkarrezur bifido ezkutatua: irekidura bat orno batean edo gehiagotan, bizkarrezur-muinean kalterik eragin gabe.
  • Meningozelea: irekiduraren bidez meningeak ateratzen dira (hezur-muina ez).
  • Mielomeningozelea: irekiduran hezur-muin zati bat ateratzen da.
• Agenesiak: Organo baten edo ehun baten ez-egote partziala edo osoa.
  • Amelia: goiko edo beheko gorputz-adar bat edo biak falta dira.
  • Meromelia: gorputz-adarra eskuetara edo oinetara murrizten da, hezur txiki baten bidez enborrari lotuta.
  • Mikromelia:

Materia eta Energia Fluxuen Azterketa Ekosistemetan

Parametro Trofiko Nagusiak

1. Biomasa

   Ekosistema osoak edo ekosistemako maila trofikoetako organismoek ekoizten duten materia organikoaren kopurua da. Biomasa ekosistemak eguzki-energia metatzeko duen modua da, eta masa-unitateetan neurtzen da; hala ere, masa/azalera (adibidez, g/cm²) eran adierazten da.

2. Produkzioa edo Ekoizpena

   Denbora eta azalera jakin batean maila trofiko bakoitzak asimilatutako energia-kopurua da. Unitatea, adibidez, g/m²·egun da.

   Ekoizpen Motak

   Maila Trofikoaren Arabera

   • Lehen mailako ekoizpena: ekoizleek fotosintesian edo kimiosintesian finkatutako energia edo sintetizatutako materia da (biomasa).
   • Bigarren mailako ekoizpena: beste maila trofikoek (kontsumitzaileek eta deskonposatzaileek,

Testuaren Kokapena

Zer da? Euskal Herriko industria-iraultzaren ondorioz sortu zen langileen mugimendua eta testu hau da horren adierazlea. Noiz? Bizkaiko meatzaritza masiboaren eta industria-iraultzaren hasierako garaia izan zen, Maria Kristinaren erregeordetzan. Iturria: Lehen mailako informazio-iturria da: formaren aldetik zirkunstantziala eta eduki sozioekonomikoa du. Egilea eta Helburua: Egileak sozialistak dira. Testuaren helburua Bizkaiko meatzarien lan eta bizi-baldintzak salatzea eta Bizkaiko langileei mobilizazioaren aldeko deialdia egitea da.

Testuaren Azterketa

Bizkaiko meategietako langileen batzorde bat eratu dute kuartelak eta derrigorrezko dendak kentzeko. Langileen eskaeren arrazoiak bi dira nagusiki:

• 1890eko greba: Gobernua, Loma

1. Ekosistemen Egitura

Ekologia: organismoek elkarren artean eta beren ingurunearekin dituzten harremanak ikertzen dituen zientzia da. Ekologiak ekosistemak ikertzen ditu.

1.1. Ekosistemaren Osagaiak

1.1.1. Biotopoa

Osagai abiotikoa da, ekosistema baten toki eta propietate fisiko-kimikoek osatzen dute.

1.1.2. Biozenosia

Ekosistemaren osagai biotikoa da. Toki jakin batean bizi diren izaki bizidunen eta haien arteko harremanen multzoa da.

1.2. Ekosistemen Tamaina eta Mugak

Ekosistemak tamaina askotakoak izan daitezke. Ekosistemen mugak ekotonoak dira, trantsizio-guneak, non biotopoen eta komunitateen ezaugarriak aldatzen diren.

1.3. Ekosistemen Sailkapena

• Uretakoak: Itsasokoak edo ur gezakoak, eta bakoitzak bere biotopoa eta biozenosia ditu.
• Lehorrekoak:

1. Aldia: Euskal Narratibaren Oinarriak

1. aldia

Aldaketak pertsonaietan (kristau, zintzo, abertzale, heroi/pertsonaia konfliktiboa), kokapena (euskal herriko baserritan/hiritan), gaietan (eguneroko lanarekin lotutakoak/protagonistaren arazoak), euskara (erdarakada barik/hizkera hiritarra), helburua (euskal bizimodua egokia dela/errealitatea islatu).

Txillardegi: Aitzindaria

Txillardegi, ingeniaria, hizkuntzalaria, eleberrigilea, kazetaria eta saiogilea. Gramatikaren azterketan ere lan ezagunak ditu. Lan famatuenak: Leturiaren egunkari ezkutua (1957), Peru Leartzako (1960), Elsa Schelen (1969).

Maitasun Istorioa Parisen

Joxebaren eta Mirenen arteko maitasun harremana Parisen. Maitasuna lau zatitan banatua dago (urtaroak).

Lehenengo Aldiaren Ezaugarriak

Lehen...

Aldaketa Fisikoak

Nesken kasuan, umetokia eta bulba dituzte, eta mutilen kasuan, barrabilak eta zakila. Horri karaktere sexual primarioak deitzen zaio.

Bi sexuen arteko desberdintasunak aldaketa fisiko horiei karaktere sexual sekundarioak deitzen zaie.

Obuluak

Tamaina handiko zelula geldiak dira. Nukleoak amaren herentziazko informazioa du eta zitoplasman erreserba gai bat dago, biteloan, enbrioia habiesten duen zelulazko koroa dago.

Ziklo Obarikoa eta Ziklo Menstruala

Folikuluak oso azkar garatzen dira. Folikulua ireki, eta obulua sabelaldeko barrunbean askatzen da. Fallopioren tronpetan igarotzen da. Folikuluaren gainerakoa bihurtu eta endekatzen da, desagertu arte. Odol kapilarrak haustean, menstruazioa gertatzen da, 3 edo 6 egun irauten du. Endometrioa...

Bigarren Sektorea: Industria eta Eraikuntza

1. Industria: Definizioa eta Garapen Mailak

Bigarren sektoreko jardueren bidez, lehen sektorean lortutako natura-baliabideak eraldatzen dira. Industria lehengaiak produktu bihurtzeko jardueren multzoa da.

Industria Motak (Lantzearen arabera):

• Landua
• Ez landua

Garapen Mailaren araberako ezaugarriak:

• Herrialde garatuak: Automatizazioa eta teknologia sofistikatuak.
• Herrialde ez garatuak: Fabrika kutsagarriagoak, lan merkea eta kualifikazio gabeko langileak.

Biztanleria Aktiboa Bigarren Sektorean (Ehunekoak):

• Amerika: 23%
• Europa: 30%
• Afrika: 13%
• Ozeania: 20%
• Asia: 22%

2. Eraikuntza

Eraikuntzan etxegintza, industria-nabeak, errepideak, zubiak eta antzekoak egiten dira. Eraikuntza ekonomiaren motorretako bat da, enplegua...

XX. Mendeko Narratiba

Karlisten Bigarren Gerraren ondoren, foruen deuseztapenak euskal kontzientziaren berpizkundea ekarri zuen. Euskararen aldeko elkarte eta aldizkariak sortu ziren, nahiz eta iritzi desberdinak egon (Sabino Arana vs. Azkue, azken hau tradizio zahar eta herrikoiari lotuagoa).

Garai Literarioen Bilakaera

• Ilustrazioa eta Neoklasizismoa: Arrazoia eta enpirismoa ardatz.
• Erromantizismoa: Askatasuna, fantasia, idealismoa eta sentimenduak nagusi.
• Errealismoa: Eguneroko bizitza eta gertaleku arruntak islatzen ditu.

Ohitura Eleberriak

Errealismoa eta erromantizismoa uztartzen dituzte; galtzeko arriskuan dauden ohiturak idealizatzen dituzte (bukolismoa eta anakronismoa).

Ezaugarri Nagusiak

• Geografia tradizionala: Baserri edo itsas herriko bizitza.

Atmosferaren Geruzak: Sarrera eta Troposfera

Troposferaren ezaugarri nagusiak

• Aire-fluxu konbektiboak (bertikalak eta horizontalak) gertatzen dira.
• Atmosferan dauden gas gehienak ditu.
• Hasierako 500 metroei geruza zikina deritzo.

Troposferaren altuera eta mugak

Troposferak 12 km-ko batez besteko altuera du. Bere muga tropopausa da. Poloetan 8 km-ko altuera du, eta Ekuatorean 18 km-ko altuera.

Troposferako gasak

Atmosferan dauden gas gehienak.

Gizakiaren eragina troposferan

Troposferaren hasierako 500 metroetan, geruza zikina ageri da. Hor bertan, gizakiok eragiten dugun kutsadura metatzen da, eta horren eraginez ozonoa suntsitzen ari da.

Troposferaren funtzioak

Fenomeno meteorologikoak sortzen ditu eta Lurraren tenperatura erregulatzen du.

Troposferan gertatzen

Haurren Erreflexuak

• Zuzentze-erreflexu estatikoak: Hankak luzatzeko joera da. Bigarren hilabetearen inguruan desagertzen da, hilabete batzuk geroago berriro agertzeko, zutik hasten denean.

• Ibiltze-erreflexu automatikoa: Enborrari eutsita, posizio bertikalean, oinutsik eta gainazal lau batekin kontaktuan, jaioberriak hanken eta oinen mugimendua sortzen du.

• Babinski erreflexua: Oin-zola ukitzean, barrurantz tolesten da, eta behatzak abaniko moduan irekitzen dira. Hirugarren hilabetean desagertzen da.

• Moro erreflexua edo besoak gurutzatuta: Umeak kolpe ozen bat entzuten duenean edo bat-bateko posizio-aldaketa bat jasaten duenean, bat-batean besoak bereizten dira eta, bigarren momentu batean, berriro bularrean jartzen ditu.

Emmi Pikler Metodologiaren