Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Txomin Agirre (1860-1920): Bizitza eta Lanak

• 24 urterekin apaiztua.
• Zumaiako kaperaua ia bizitza osoan.
• Euskaltzaindiaren kide fundatzaileetakoa.
• Garaiko aldizkarietan argitaratu zuen lana: Euskaltzale, Euskal-Esnalea, RIEV, Jaungoiko Zale.

Eleberri Nagusiak

Lehen eleberria: Auñamendiko lorea (gai historikoa, 1898).

Eleberri garrantzitsuenak: Kresala (1906) eta Garoa (1912).

Eragina eta Ideologia

• Euskal literaturaren erakuntzarako oinarrizko zutabeak ezarri zituen.
• Aldizkarietan argitaratu zituen, emanaldi-kako eleberri gisa.
• Aranaren nazionalismoak aldarrikatutako Euskal Herriaren irudi idilikoa islatzen saiatu zen.
• Hiria ezin zuen aurrerakuntzaren eredu hartu.
• Herri-giroko kultura hiriko kutsaduratik zaindu beharra azpimarratu zuen eleberrietan.
• José

Askotan Aipatu dugun moduan, Platon dualista zen, bere ideia eta teoria nagusiak bi Elementu nagusitan bereizten zituen. Ezaguna dugu bere “ideien teoria”, hala Ere, beretsua den beste bat plazaratu zuen, “Arimaren teoria”. Bigarren teoria Hau ideien teoriarekin alderatuz, erlazio zuzen bat dutela esan genezake: argi Dago, batetik, arima ideien munduarekin erlazionatu dezakegula biak baitira Materiagabeko kontzeptuak; bestetik, gorputzaren alde fisikoa dugu, gorputza, Ukitu eta sentitu dezakeguna eta mundu sentigarriarekin bat datorrena.

                Aipatutako bi elementu hauek, Arima eta gorputza, gizakion osagaiak dira, beraz, Platonen ustez gizakia duala Da. Lehenengo elementua, arima, materiagabea da eta Platonek

Giza Gorputzaren Oinarrizko Kontzeptuak

Zelula

Zelula: izaki bizidunen oinarrizko atalak dira; hau da, bizidunen unitate anatomiko eta fisiologikoak. Adibidez: obulua, neurona.

Ehuna

Ehuna: antzera aldatu diren eta funtzio bera betetzen duten zelulen multzoa da. Adibidez: gihar-ehuna, hezur-ehuna.

Organoa

Organoa: funtzio bat betetzeko elkartzen diren ehunen multzoa da. Adibidez: gibela, bihotza.

Aparatu edo Sistema

Aparatu edo Sistema: funtzio bat betetzeko elkartzen diren organoen multzoa da. Adibidez: ugal-aparatua, arnas-aparatua.

Giza Gorputzaren Antolaketa

Giza gorputza honako ataletan banatzen da: burua, enborra, gorputz-adarrak. Goiko gorputz-adarra gerri eskapularretik dago lotuta enborrari, eta beheko gorputz-adarra gerri pelbikotik. Gerri...

Lotura Kimikoen Sarrera

Lewis eta Zortzikotearen Araua

Lewis: Metodologia bat garatu zuen balentzia elektroiak modu sinplean irudikatzeko.

Zortzikotearen araua: Atomoek azken geruza 8 elektroiez inguraturik egoteko joera dute, horregatik ematen dira lotura kimikoak. Azken geruzako elektroiak dira loturan parte hartzen dutenak.

Indarrak eta Energia Loturetan

Distantzia txikitu ahala, atomo bakoitzak bestearen gainean indarra eragiten du; atomoen distantzien araberakoa da indarra.

• F_a: Atomoen artean sortutako loturaren araberakoa.
• F_r: Hodei elektronikoen elkarekintzaren ondoriozkoa.
• E_p kontuan hartu daiteke indar hau neurtzeko.

Paulingen postulatuak

• Bi atomoek elektronegatibotasun ezberdina (>1,7) badute; lotura ionikoa.
• Biek elektronegatibotasun altua

Euskarazko Aditzak: Azalpen Erraza eta Adibideak

Euskarazko aditz-sistemak ulertzea zaila izan daiteke hasieran, baina oinarrizko kontzeptuak ikasiz gero, askoz errazagoa egingo zaizu. Atal honetan, aditz-mota nagusiak eta haien erabilerak aztertuko ditugu, adibide argiekin.

NOR-NORK Aditzak

NOR-NORK aditzetan, subjektuak (nork) ekintza burutzen du objektu zuzen baten gainean (nor). Hona hemen adibide batzuk, pertsona ezberdinetan:

• Zuk ni nauzu.
• Nik zu zaitut.
• Zuk gu gaituzu.
• Nik zuek zaituztet.
• Hark ni nau.
• Hark zu zaitu.
• Hark gu gaitu.
• Hark zuek zaituzte.
• Zuek ni nauzue.
• Guk zu zaitugu.
• Zuek gu gaituzue.
• Guk zuek zaituztegu.
• Haiek ni naute.
• Haiek zu zaituzte.
• Haiek gu gaituzte.
• Haiek zuek zaituztete.

NOR-NORI Aditzak

NOR-NORI aditzetan, ekintza nork jasotzen...

Sarrera eta Ohar Orokorrak

Ikusi besterik ez dago merkatuan zenbat tresna elektriko eta elektroniko dauden, horiek birziklatzea zein korapilatsua izan daitekeen ulertzeko. Batzuek uste dute telebistak umeak entretenitzeko baino ez duela balio. Zenbat eta gehiago ikasi, orduan eta zalantza gehiago izaten ditugu. Adituek diotenez, helduek ez dute umeak bezain lasai hartzen bizimodua. Ez dago inor bizitza latza ez dela esaten ez duenik. Gutxitan ikusi dut agure hark ibiltzeko modua duen inor. Honezkero guztiek dute horren berri. Askotan nahi gabe min egiten diogu lagun hurkoari. Denboraldi batean lagunek baztertu ninduten irudipenak gaizki pasarazi zidan. Hain antzekoak dira bi egitura hauek, lanak izaten ditut biak bereizteko. Edozein huskeria...

Egokitasuna

Egokitasuna: Testua testuinguruarekin egokitzea esan nahi du. Hizkuntzak eskaintzen dituen aukera linguistikoetatik komunikazio-egoera bakoitzerako egokiena aukeratzen jakitea da.

Komunikazio-egoeraren faktoreak

• Ingurune fisikoa: Komunikazioa noiz eta non gertatzen den.
• Deiktikoak: Komunikazio-egoerako elementuei (igorlea, hartzailea, unea, tokia) erreferentzia egiteko modua da; horretarako erabiltzen ditugun hizkuntza-unitateak deiktikoak dira.
• Pertsonenak: Solaskidea seinalatzeko erabiltzen diren testuko elementuak dira: pertsona-izenordainak, erakusleak eta aditzeko pertsona-morfemak, batik bat.
• Tokienak: Adierazpenaren tokiaren aztarna edo isla gertatzen dira: erakusleak, leku-aditzondoak eta adizlagun batzuk dira erabilienak.
• Denborazkoak:

Enpresa Txikien Abantailak eta Desabantailak

Enpresa txiki bat sortzeak eta kudeatzeak berezko abantailak eta desabantailak ditu, enpresa handiekin alderatuta. Jarraian, horietako batzuk aztertuko ditugu:

Abantailak

• Oporrak nahi duzunean hartzeko aukera malgua.
• Zerga gutxiago ordaintzeko aukera.
• Instalazio txikiagoak eta kudeaketa errazagoa.
• Lankideekiko harreman estuagoa eta giro familiarra.
• Etekin hobeak lortzeko potentziala.
• Kontrol eta askatasun handiagoa erabakiak hartzerakoan.
• Hasiera erraza eta merkeagoa.
• Greba eta liskarrik eza, langile kopuru txikiagoa dela eta.

Desabantailak

• Enpresa handiek diru gehiago dute eta prezio merkeagoak eskain ditzakete.
• Lehengaiak erosteko beherapen gutxiago lortzeko zailtasunak.
• Dirulaguntzak lortzeko zailtasun handiagoa.

Hezurrak: Egitura eta Funtzioak

Hezurren funtzioak

• Bizi-egituren babesa: Garezurrak burmuina babesten du; saihets-hezurrek bihotza eta birikak, etab.
• Gorputzaren euskarria: Bizkarrezurra enborraren euskarri nagusia da.
• Mugimenduaren oinarri mekanikoa: Mugitzeko, giharrek hezurretatik tiratzen dute, eta hori da gure mugimenduen oinarria.
• Hematopoiesia: Odol-zelulak hezur-muin gorrian fabrikatzen dira.
• Gatzen biltegia: Kaltzioa, fosforoa eta magnesioa, batez ere.

Hezurraren egitura mikroskopikoa

a) Hezur-ehunaren osagaiak

• Zelula mota desberdinak: (osteozitoak, osteoblastoak eta osteoklastoak).
• Zelulen arteko substantzia:
  • Matrize organikoa (oinarrizko substantzia, kolageno-zuntzak).
  • Matrize inorganikoa (kaltzio-kristalak).

b) Hezur-ehun motak

Hezurretan bi...

Landare Ehunak: Egitura eta Funtzioak

Landare helduen ehunetako zelulak zelulosa-pareta batez estalita daude. Pareta horrek plasmodesmo deritzen poroak ditu, substantzia-trukea ahalbidetzeko.

Ehun Motak

• Ehun Meristematikoa

  Landarearen hazkuntzaz arduratzen da.

  • Apikala: Landarearen muturretan luzatzeaz arduratzen da.
  • Sekundarioa: Landarearen loditzeaz arduratzen da. Bi mota ditu:
    • Kanbiuma: Xilema sortzen du.
    • Felogenoa: Parenkima sortzen du.

• Ehun Parenkimatikoa

  Landare guztietan aurkitzen da. Adierazgarriena parenkima klorofilikoa da, haren zelulek kloroplastoak dituztelako, landareari kolore berdea ematen diotenak. Zurtoinean dago eta bi mota nagusi ditu:

  • Oholesi parenkima: Hostoren goiko aldean dago.
  • Sinu parenkima: Hostoren barnealdean eta beheko aldean