Gizarteratzea: Definizioa eta Oinarriak

Gizarteratzea deitzen zaio gizakia gizartearen oinarrizko elementuak ikasiz eta barneratuz (hizkuntza, ohiturak,…) eta elementu horiek beren nortasunaren egituraren osagai bihurtuz identitate zehatzeko pertsona autokontziente bilakatzen den prozesuari. Horrela, bizi diren gizarteko kultura bereganatuz bihurtzen dira gizabanakoak gizartekide eta beren nortasuna osatzen dute aldi berean.

Soziologo askok adierazi dute funtsezko gertakari biologiko bat dagoela prozesu honen oinarrian.

Oinarri Biologikoa eta Giza Dependentzia

Sortzen denean, inolako babesik gabe eta hartzen duen taldearen mendean dago guztiz gizakia. Gizakiaren dependentzia-aldia, jaiotzatik gutxi gorabehera lehen urtemugara arte luzatzen dena,...

Zer da Materia?

Materia espazioan tokia hartzen duen eta masa duen guztia da. Ura, zura, airea, etab. materia dira.

Gorputza eta Sistema Materiala

• Gorputza: Muga zehatzak dituen materiari deritzo (adibidez, kutxa, liburua).
• Sistema materiala: Muga zehatzik ez duen materiari deritzo. Sistema material batzuekin gorputzak egin daitezke; adibidez, puxika puzten dugunean, aireak puxikaren mugak hartzen ditu.

Zientzia eta Materiaren Azterketa

Zientziak munduan gertatzen dena arrazoiaren bidez azaltzea du helburu. Materiaren kasuan, bi alderdi ditugu: alderdi kimikoa eta alderdi fisikoa.

Kimika eta Fisika Materia Aztertzen

• Kimika: Materiaren eraketari eta haren izaerari eragiten dieten aldaketak aztertzen ditu. Adibidez, ura nolakoa den, zein elementu kimikoz

Erizaintzako Arreta Prozesua (EAP)

Zer da EAP? Zergatik da garrantzitsua erizaintzan?

EAP, Erizaintzako Arreta Prozesua, erizaintzako zaintzen metodo zientifikoa aplikatzea da. Pazienteek zaintza egokia jasotzea ezinbestekoa da, eta EAPk hori bermatzen du, osasun arazoak konpontzeko ordena logikoa jarraituz.

EAPren helburuak

• Pazientearen osasun arazoak identifikatzea.
• Pazientearen egoerarako egokienak diren zaintzak prestatzea.
• Zaintzen plana abian jartzea.
• Emaitzak baloratzea.
• Pazientearen osasun arazoak era pertsonalizatuan eta arreta ordenatu eta sistematizatu baten bidez konpontzea.

EAPren ezaugarriak

• Sistematikoa: Planteamendu antolatua du eta erizaintzako jardueren sekuentzia logiko bati jarraitzen dio.
• Malgua eta dinamikoa: Edozein egoeratara

Narrazioaren Elementuak eta Argudio Motak

Narrazioaren Elementuak

2. Ekintzak: Argumentuaren Oinarria

Narrazioaren nondik-norakoa. Ekintza, istorio eta pasadizoen multzoak osatzen du narrazioaren argumentua.

3. Gaia: Autorearen Mezua

Aditzera eman nahi zaiguna; hau da, ekintzen azpian autoreak ezkutatzen duen intentzioa edo mezua.

4. Ikuspuntua edo Fokalizazioa (Narratzailea)

Barruko Ikuspuntua duten Narratzaileak

• Protagonista: Pertsonaietako bat izanik, beroni gertatzen zaiona ezagutu eta kontatuko digu. Istorioan inplikatuta egongo da.
• Protagonista Anitzak: Pertsonaia bakar baten ordez, hainbat pertsonaia dira gertaerak, arrazoiak eta iritziak kontatzen dizkigutenak.
• Lekukoa: Gainerako pertsonaien ekintzak ikusi eta kontatuko dizkiguna.

Kanpoko Ikuspuntua

Gerraurreko Olerkigintza: Aitzolen Mugimendua

Aitzolek bultzatutako kultur mugimendua izan zen, euskarari zegokion maila emateko sortua. Helburu nagusia euskal olerkigintza sustatzea zen. "Euskaltzaleak" elkartearen indarrari eta Aitzolen ekimenari esker, Olerki Eguna sortu zen.

Testuinguru historikoa

Mugimendua Hirugarren Gerra Karlistaren amaieratik (XIX. mendearen bigarren erdialdea) Espainiako Gerra Zibilera arte (XX. mendearen lehen erdialdea) garatu zen, gerra aurreko garaian.

Ezaugarri nagusiak

• Kezka literario eta politikoa: Herritar guztiek ezagutuko zuten poema nazional bat sortzeko nahia zegoen, euskaltasuna eta abertzaletasuna pizteko helburuarekin.
• Galera sentimendua: Gerra Karlisten ondoren foruak kentzeak eragindako sentimendua islatzen

Eredu Atomikoak: Dalton, Thomson, Rutherford eta Bohr

Materia atomo deitutako partikulez osatuta dago. Atomoa zatiezina da. Atomoak proportzio finkoetan konbinatzen dira molekulak osatzeko. Substantzia batean molekula guztiek masa eta propietate berdinak dituzte.

Thomsonen Eredu Atomikoa

Atomoak partikula desberdinez osaturik daude: karga elektriko negatiboa (-) duten eta mugikorrak diren batzuk, eta karga elektriko positiboa (+) eta mugiezinak diren besteak. Atomoa karga positiboa duen esfera trinkoa da, eta barruan elektroiak daude.

Rutherforden Eredu Atomikoa

Atomoaren barne-antolamendua asmatu zuen: nukleo bat dago, zeinetan masa kontzentratuta baitago. Nukleoaren karga positiboa (+) da. Elektroiak, edo karga negatiboa (-) duten partikulak,...

Epitelio-ehuna

• Ezaugarriak

  • Zelulak elkarren ondoan jartzen dira.
  • Zelularteko substantziarik ez dago.

• Kokapena

  • Gorputzaren kanpoaldean.
  • Organoen kanpoaldean eta barrualdean.

• Motak

  • Estaldura-epitelioa

    • Zelula-geruza bakar batez (adibidez, kapilarren pareta) edo hainbat zelula-geruzaz (adibidez, azal-epitelioa) osatuta dago.
    • Babes-funtzioa du.

  • Guruin-epitelioa

    • Substantziak jariatzen ditu guruinetan.
    • Bi guruin mota daude:
      • Guruin exokrinoak: kanpoaldera jariatzen dituzte substantziak.
      • Guruin endokrinoak: odolera hormonak jariatzen dituzte.

Ehun konektiboa

Oharra: Jatorrizko testuan "Guruin epitelioa" izenburupean zegoen atal hau, baina ehun konektiboaren ezaugarriak deskribatzen ditu.

• Ezaugarriak

  • Zelularteko substantzia ugari (proteina-zuntzak, adibidez) ditu.

• Kokapena

  • Gorputz

Lizardi, Lauaxeta eta Arestiren Olerkigintza

Lizardiren Hizkera Poetikoa: Euskara eta Landutako Gaiak

Lizardik hizkera poetiko berria sortu zuen, berebiziko garrantzia emanez olerkiaren musikaltasunari. Euskarak trinkotasunerako eta elipsirako zituen baliabideak muturrera eraman zituen. Horrez gain, asko erabiltzen zituen figura literarioak. Hizkuntza aldetik, gipuzkeran oinarriturik, aranismoaren eredua erabiltzen zuen (neologismoak, aditz asmatuak…); honek zaildu egiten zuen ulermena.

Lizardik sentiberatasun berezia erakusten zuen tratatzen zituen gaietan, batik bat natura pertsonifikatzen zuen eta horren inguruan mundu berria sortzen zuen. Natura, bizitza eta heriotza batzen dituen poesia liriko sinbolista da Lizardirena. Naturaz gain, egoera...

Lexikogintza

Maileguak

Hizkuntza batek beste hizkuntzetatik hitzak hartzeari esaten zaio mailegutza. Euskara historian zehar hizkuntza askorekin egon da harremanetan.

• Zeltiarretik: mailegatukoak, zilar, hartz, deba.
• Latinetik: Hitz asko dira, hona hemen batzuk: lege, errege, makila, eliza, gurutze...
• Arabiarretik: atorra, alkandora, alkate, gutun, azoka.
• Erromantzeetatik: Leku, erregu, zeru.

Hizkuntza batek hitz ugari mailega ditzake:

• Hitz osoak
• Atzizkiak
• Hitz multzoak
• Kultur erroak
• Kalkoak

Elkarketa

Hitz elkartua osatzen da bi elementu, bakoitzak bere aldetik esanahia dutenak, elkartutakoan. Elkarketak elipsidunak eta elipsigabeak izan daitezke.

Elipsidunak:

• Izena + izena: eskola kontseilua (eskolaren kontseilua)
• Aditzoina + izena: jangela (jateko gela)
• Aditzoina