Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1. Gaia: Ikus-hezkuntza

1. Ikus-hezkuntza berreraikitzailearen orientazio nagusiak?

Europan irudien analisi formaletan oinarritutako ereduak jorratzen ziren, eta AEBetan hiru joera nagusitzen ziren:

• Artea curriculumaren beste diziplinekin parekatzen zuena (DBAE).
• Artea prozesu kognitibo konplexuen aktibatzaile gisa hartzen zuena.
• Ulerkuntzan oinarritutako ereduak.

Guztiak, Europakoa zein AEBetakoak, diziplinaren berreraketa kurrikularra xede komunarekin.

2. Europako joeraren helburu nagusia?

Jendea ikusizko lengoaian trebatzea eta alfabetatzea, norbera ikusle aktibo eta kritikoa izan eta nork bere ikusizko mezuak ekoizteko.

3. Zein proposamenek ezartzen ditu Erromantizismoaren printzipioak?

Sormena, askatasuna, bikaintasuna eta indibidualtasuna.

4. Zein

Euskararen Jatorria eta Ahaidekoak

Vasco-iberismoa

Erromatarren okupazioarekin, iberiarrak Pirineo-aldera mugitu zirela eta hizkuntza hori euskara izango ez ote zen aipatzen dute hizkuntzalari batzuk. Ez da frogatua izan, izan ere, gaur egun esaten denez, familia urrunekoak baino ez baina egun gaztelania eta alemaniera diren bezain “ahaideko” lirateke. Harreman honetatik aurrera ezin da parekotasunik bilatu.

Hamitiko-semitikoak

Euskarak bereberearen antza duela dio Mukarowsky hizkuntzetan adituak. Kanarietako guantxearekin ere ahaidetu izan dute. Dirudienez, k.a. 8000. urte inguruan (glaziazioaren ondoren), Mediterraneo aldean eta Afrika iparraldean usko-mediterranearra edo garealdar familiako hizkuntzetatik etor daiteke euskara; indoeuroparrak...

Sautrela eta Linguae Vasconum Primitiae

“Sautrela” Bernard Etxepareren liburuan, Linguae Vasconum Primitiaen (Bordele, 1545), azaltzen den azken poema da. Liburua osatzen duten hamabost kantuetatik azken biek euskara dute gaitzat. Biak kantu alaiak dira, izenburuek berek adierazten diguten bezala: bai “Kontrapas” eta bai honako “Sautrela” ere dantza-doinuak baitira.

Liburu hau idazteko Etxeparek Garaziko (bere sorlekuko) hizkera erabili zuen; horregatik dio: “O heuskara lauda ezak Garaziko herria”. Argitaratu, berriz, Bordelen egin zuen, eta horren aipamena azken ahapaldian dator, aurrerago ikusiko dugun bezala. Bestalde, euskaraz kaleratzen zen lehenengo liburua zen. Hori izenburuak gogorarazten digu: euskaraz “Euskaldunon...

Pierre Topet Etxahun

Bizitza eta Jatorria

• Zuberoa, Barkoxe (1786-1862)

Lan nagusiak

• Urz aphal bat
• Maria solt eta kastero
• Mundian malerusik
• Etxahunen bizitzaren kantoria
• Barkoxeko elizan

Hizkuntza

• Zubereraz idatzi zuen.

Gai nagusiak

• Autobiografia eta satira (mina eragiteko, erridikulizatzeko, gogorrak).

Teknika eta Estiloa

• Ahozko tradizioa, herri poeta.
• Gauza asko lerro artean irakurri behar dira.

Xabier Lizardi

Bizitza eta Ibilbidea

Xabier Lizardi (1896-1933) Zarautzen jaio zen, eta Tolosan bizi izan zen neumoniaz hil arte. Madrilen zuzenbidea ikasi ondoren, Tolosara itzuli zen, lantegi bateko zuzendari gisa. 1927an Euskaltzaleak erakundea sortu zuen, euskal kultura indartu eta bultzatzeko helburuarekin. 1930 arte zuzendaria izan zen, eta gero Aitzol apezpikuak...

Gabriel Aresti (1933-1975)

• Arroa eta errealista.
• Espainolista eta "puta semearen semea" zela esan zioten.
• 12 urterekin ikasi zuen euskara bere kabuz, faxismo garaian, euskara debekatuta zegoenean.
• "Nire aitaren etxea" poema (Arkaitz Canok musikatu eta abestua): Euskal Herria eta euskal kultura defendatzeko idatzia.
• Edozeinek ulertzeko moduan idazten zuen.
• Hizkera sinplea erabiltzen zuen, baina mamitsua.
• Blas de Otero eta Gabriel Celayaren eragina jaso zuen.
• Poesia, antzerkia, artikuluak eta ipuinak idatzi zituen.
• Euskal kulturarekin eta

Aurreko mendean, Iparraldean sortutako idazle-taldeak ez zuen segidarik izan XVIII. mende honetan; izan ere, literatura minoritarioek gorabeherak izaten dituzte. Guztiarekin, Lapurdiko bultzatzaile eta apologista bat aztertuko dugu unitatean: Joannes Etxeberri Sarakoa.

Hegoaldeko Idazleak

Hegoaldean, egoera ekonomikoak izan zituen aldikada onak, eta baita idazle oparoak ere. Gipuzkoako Manuel Larramendi bultzatzaile sutsua dugu horietako bat, eta beraren itzalpean beste autore asko hasi ziren idazten: Agustin Kardaberaz, Sebastian Mendiburu eta Joan Lizarraga, batez ere. Susperraldi moduko bat ekarri zion horrek literaturari.

Bizkaiko Idazleak

Bizkaitarren artean, geroxeago, Joan Antonio Mogel dugu aipagarriena, eta izan zuen jarraikorik ere.

Antzerkigintzaren

ITURRI SOZIOKULTURALAK

Curriculumaren Iturriak: Zer Irakatsi Behar Da?

Eskolak gizartearen beharrizanei erantzun behar die; heziketa prozesuak bere jomugan izan behar du gizartea. Hezkuntzak saiatu behar du ikasleari ezagutarazten gizartea egituratzen duten ardatz ideologiko eta kulturalak, eta horien aurrean jarrera hartzen autonomiaz.

Gizartearen aldaketek eskaera berriak planteatzen dizkiote eskolari, honen erantzuna emateko arazoak izan ditzake, gizarteak eta eskolak aldaketetara egokitzeko erritmo ezberdinak baitute. Aldaketak egiteko beharrezkoa du eskolak aldiro. 90. hamarkadan izan zuen hezkuntza sistemak azkeneko iraultza LOGSE legediaren eskutik.

Lege honekin, hezkuntza sistemaren egitura guztiz aldatu zen, baita eskola ikasleei ematen...

Analisi Kimikoa (mg/l)

Hona hemen azterketa kimikoaren emaitzak, miligramo litroko (mg/l) adieraziak:

• Bikarbonatoa: 14,7
• Kaltzioa: 1,9
• Sodioa: 4,7
• Magnesioa: 2,1
• Fluoruroa: 0,2
• Sulfatoa: 2,9
• Kloruroa: 7,0
• Hondakin lehorra (180ºC-tan): 43

Euskarazko Perpausen Sailkapena

Perpausak aditz kopuruaren eta egituraren arabera sailka daitezke:

Perpaus Bakunak

Aditz bakarra duten perpausak dira.

Perpaus Elkartuak

Aditz bat baino gehiago duten perpausak dira. Bi mota nagusi bereizten dira:

Juntadurazko Perpausak

Maila bereko bi perpaus elkartzen direnean sortzen dira.

Menderakuntzazko Perpausak

Bi perpaus ditu, baina maila ezberdinetakoak dira; bata nagusia da eta bestea menpekoa.

Menderakuntzazko perpaus mota nagusiak:

• Konpletibak (Zer?)

  Galderari erantzuten diote: zer?

  Atzizkiak:

HAINBAT HIZKUNTZAREKIKO HARREMANAK.

ZELTERA ETA EUSKARA

K.a. I. milurtekoan, eta erromatarrak etorri baino lehenago, beste indoeuropar batzuk izan zituzten euskaldunek auzo. Herri zeltak ziren; horiek zeltera ekarri zuten: hizkuntza zeltikoa zen Frantziako galiarren hizkuntza; orobat Espainiako zeltiberiarren hizkuntza. Lexikoan antzeman daitekeenez, oso txikia da garai hartako zeltar gizataldearen eragina euskaraz.

LATINA ETA EUSKARA

Gaur egun ez dago zalantzarik latina eta erromatar zibilizazioa distiratsu eta erakargarria izango zela garai hartako euskaldunen begietarako. Izan ere, garai hartako euskaldun eta erromatarren arteko kultura-mailen aldea ikaragarria zen. Euskaldunak menditar basatiak ziren; erromatarrak, ostera, kultura handi baten...

Saiakera eta Kazetaritza

Bai saiakera eta bai kazetaritza literaturako genero klasikoak guztiz finkatu ondoren sortu eta loratutako agerpenak dira. Gaurkotasun handia eta gizarte-eragina dute.

Saiakera

Euskal Saiakera

Euskaratutako lehen saiakera Itsasoko Nabigazionekoa deritzan liburua dugu. XVII. mendean itzulia frantsesetik, lapurtar batek idatzia.

Euskal saiakerak bizi izan duen aldirik biribilena XX. mendearen bigarren erdia (eta XXI.aren hasiera) da, bai gaien sakonari eta bai aniztasunari erreparatuta. Mota askotako gaiak jorratu izan ditu:

• Soziologia
• Politika
• Erlijioa
• Marxismoa
• Antropologia
• Hizkuntzalaritza
• Literatura

Euskal saiakera aldizkarien bitartez zabaldu zen.

Aldizkariak

XIX. mendearen bigarren erdian euskal gaiak interesaturiko aldizkariak...