Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Ilustrazioaren Garaia (Argien Mendea)

Jakinmin orokorraren eta entziklopediaren sasoia dugu.

Pentsalari batzuen ideiak Frantzia eta Europa osora zabaldu ziren (Montesquieu, Rousseau…).

Ezaugarri nagusiak

• Arrazoiaren nagusitasuna (zentzuzkoena aintzat hartzea)
• Gizabanakoaren balioa (pentsatzeko gaitasuna)
• Zientziaren eta teknikaren ahalmena

Euskal Literatura XVIII. Mendean

Euskal literaturak, aurreko mendearekin konparatuz, ez zuen halako oihartzunik izan.

• Lan asko argitaratu gabe edo berandu atera ziren.
• Gorabehera handiak: 1789tik aurrera, Frantziako Iraultzaren ondorioz, gerrak eta foruen deuseztapena gertatu ziren.

Joanes Etxeberria

Jesuitekin ikasi eta medikuntza ikasketak egin ondoren, Saran, bere jaioterrian, ekin zion sendagile lanari, baina Hego...

Hona hemen euskarazko esaldi adibide batzuk, eguneroko erabilerarako eta hizkuntza hobetzeko baliagarriak. Horrez gain, hitz batzuen sinonimoak ere aurkituko dituzu, zure hiztegia aberasteko.

Esaldi Adibideak

1. Garaiz helduko ahal da ama, bestela ume negarrez lehertuko da.
2. Entzun eta ikasi nahi zuenak bazuen gure eskola hartan zer entzun eta zer ikusi.
3. Hura poza! Nire lagun alkate izendatu zutela jakin nuenean!
4. Nik neuk sekula ikusi ez dudan arren, gure aitonak dioenez behin baino gehiagotan egin du elurra irailean.
5. Gaurko umeek ba ote dute telebista barik bizitzerik?
6. Estimatuko nizuke hitz politen ordez laguntza apur bat emango bazenit.
7. Gizartearen beharrak aldatu ahala, hirien itxura ere aldatuz joan da.
8. Moneta berria dela eta, Administrazioak ikastaro

Dokumentu honek XX. mendeko euskal literaturako bi idazle garrantzitsu aztertzen ditu: Gabriel Mirande eta Gabriel Aresti. Bakoitzaren bizitza, obra eta euskal kulturan izan zuten eragina xehetasunez deskribatzen dira.

Gabriel Mirande (1925-1972)

Bizitza eta Ibilbidea

• Jaiotza eta heriotza: Parisen jaio (1925) eta hil (1972).
• Jatorria: Zuberotar idazlea. Gurasoak Parisera joan ziren lan bila.
• Euskara eta hezkuntza: Eskolan euskara galdu zuen.
• Bigarren Mundu Gerra: Bretainian egon zen, nazien aldeko abertzale bretoiekin harremanetan.
• Euskara berreskuratzea: 1947an, Finantza Ministerioan lanean hasi zenean, euskara berreskuratu zuen.
• Hizkuntza aniztasuna: Hogei hizkuntza moderno baino gehiago ikasi zituen.

Literatura Lanak eta Gaiak

• Argitalpenak: Poemak,

Errealismoaren Ezaugarri Nagusiak

• Zehaztasuna: Idazleek errealitatearen analisi zientifikoa egin nahi dute. Horretarako, zehaztasun handiz deskribatzen dituzte giroak, ohiturak eta pertsonaiak.
• Behaketa irudimenaren gainetik: Erromantizismoan irudimena nagusi zen, baina errealismoan behaketa garrantzitsuagoa da. Idazleek hizkuntza desberdinak erabiltzen zituzten maila sozial ezberdinetako pertsonaiak aurkezteko.
• Jarrera salatzailea: Errealistek askotan gizartea salatu nahi zuten, eta bizi-baldintza gogorrak aurkezten dituzte haien lanetan, hala nola diruarekin, boterearekin eta arazo politikoekin lotutakoak.
• Sinesgarritasuna: Erromantizismoan nagusi ziren giro exotikoen aurrean, errealistek pertsonaien eguneroko bizitza kontatu nahi dute.
• Pertsonaia

Euskal Gramatika: Morfologia eta Sintaxia

Aditz Jokoei Lotutako Morfemak:

• Konpletiboa: -(e)la, -(e)nik, -t(z)ea, -t(z)eak, -t(z)eari, -t(z)eko…
• Zehargalera: -(e)n, -ea… -n, -n ala ez

Denborazkoak:

• Aurrekotasuna: baino lehen(ago), aurretik, orduko…
• Gerokotasuna: eta gero, ondoren, ostean, -takoan/-dakoan, -nez gero…
• Berehalakotasuna: bezain laister, bezain pronto, bezain arin eta berehala, -(e)neko/-(e)nerako…
• Aldiberekotasuna: -(e)nean, -(e)n bitartean, -(e)n artean, -t(z)ean, -t(z)erakoan, -t(z)eaz batera…
• Maiztasuna: -(e)nean, -(e)n bakoitzean, -(e)n gehienetan, -(e)n guztietan, -(e)n guztian, -(e)n aldiro…
• Erlatibozkoa: -(e)n, -tako (-dako), -(r)iko

Moduzkoa eta Konparaziozkoa:

• Moduzkoa: -(e)n bezala, -(e)n moduan, -(e)n legez, -(e)n antzera,

Etorkizunerako erronkak

Zenbait pauso eman dira genero-desberdintasunaren eta sexismoaren aurkako borrokan, baina oraindik ez gara iritsi genero-berdintasun osora. Lan-munduko desberdintasuna ezaugarri adierazgarria da, baina esan behar da gizonek emakumeek baino baliabide sozial gehiago dituztela eta kontrolatzen dituztela oraindik (denbora, boterea…). Hortaz, arazoa ez da desberdintasun hutsa, desberdintasun hierarkiko bat baizik; arrak emeez baliatzen direla esan daiteke. Batzuen ustez, oso zaila da desberdintasun eta hierarkia horiek ekiditea, naturak inposatzen dituen baldintzekin topo egiten dutelako. Gure ustez, horren aurka borroka daiteke eta borrokatu beharra dago; azalpen biologiko horiek ez lukete legitimatu edo azaldu behar desberdintasun...

Ilustrazioko Prosa

Zientzia tratatuak, azalpen eta didaktika lanak, saiakerak, kritikak edo argudio edo iritzi lanak aztertzen ditugu, eta badago mailaketa bat beraien artean.

Nobela Ideologikoa

Ilustrazioko pentsalari nagusi guztiek idatzi dute nobela ideologiko bat, euren ideiak transmititzeko tresna dena:

• Montesquieuren Gutun pertsiarrak
• Voltaireren Zadig, Candido eta Inuzentea nobelak
• Dideroten Jacques fatalista
• Rousseauen Emilio edo irakaskuntza eta Julie edo Heloisa berria

Nobela hauetatik alderdi batzuk nabarmentzekoak dira:

• Montesquieuren eta Voltaireren lanetan karga kritikoa nabarmena da.
• Rousseauen Emilio edo irakaskuntza didaktikoa da.
• Dideroten Jacques fatalista eta Rousseauen Emilio edo irakaskuntza-n sentimenduen garrantziak Erromantizismoa

Gramatikalizazioa

Gramatikalizazioa (Gramatikalizatu = gramatikal bihurtu)

Gramatikalizazioa T.A.M. (Tenporala, Aspektuala, Modala) konstrukzioetan oinarritzen den prozesu diakroniko bat da, non fonologia, morfologia, sintaxia eta semantika gurutzatu daitezkeen.

Prozesu honetan morfema lexikoak gramatikal bihurtzen dira eta, era berean, morfema lexikoen eta gramatikalen arteko konbinaketak, konstrukzioak deritzenak, gramatikal bihurtzen dira.

Beraz, morfema gramatikalak morfema lexikotik datoz (edo haien arteko konbinaketetatik).

Gramatikalizazioaren garrantzia

• Gramatikalizazioa inflexioa sortzeko prozesu garrantzitsuena da.

Hiztunok morfema lexikotik hartu eta gramatikalera eramaten ditugu (adibidez: gizonareki(kidetik dator)n). Aipatzekoa da metaforak...

1.1. Jasangarritasunerako hezkuntzaren testuingurua

Lehen aipatu dugun bezala, 1972. urtetik aurrera, mugarri nagusi asko egon ziren mundu jasangarriago bat lortzeko. Horien artean, Brundtland txostena egon zen, oso garrantzitsua izanik; baina, horretaz aparte, beste asko egon zirela aipatu behar da.

Brundtland txostena egin eta bost urtera, Rio de Janeiron batu ziren berriro ere, Ingurumenari eta Garapenari buruzko Nazio Batuen Biltzarrean, eta bertan Agenda 21 sortu zen. Agenda 21ek hezkuntza, trebakuntza eta kontzientzia hartzea sustatzen du ildo desberdinetan, hala nola pobrezia murriztea, garapen jasangarria areagotzea eta ozeanoen babesa; hori guztia idatziz jaso zen.

2000. urtean, New Yorken, Milurtekoko Goi-bilera egin zen eta bertan Agenda...

Arnauld Oihenart

Errimari buruzko teoria

Oihenartek hitzak hiru taldetan bereizten zituen errimarako:

• Arrak: hitz zorrotzak.
• Emeak: hitz lauak.
• Irristakorrak: hitz esdrújuloak.

Errimaren neurria honela definitu zuen:

• Arra: silaba bat edo silaba eta erdi.
• Emea: bi silaba edo silaba eta erdi.
• Irristakorra: hiru silaba edo bi silaba eta erdi.

Estrofa eredugarria

Proposatzen duen estrofa eredugarria honakoa da: emea, emea, irristakorra, emea, emea, irristakorra.

Argia deritzanari

• Gaia: maiteminduaren kezka eta ezinegonaren adierazpena.
• Estrofa: sei bertso-lerroko estrofak dira. Neurriari dagokionez, 1., 2., 4. eta 5. lerroak bost silabakoak dira, eta 3. eta 6.ak, zortzikoak.
• Errima: ahapaldien barnean hiru multzo bereizten dira: lehen eta bigarren lerroek errima