Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Txillardegi (Jose Luis Alvarez Enparantza)

Sarrera

Jose Luis Alvarez Enparantza, Txillardegi goitizenaz ezagunagoa, Donostian jaio zen 1929ko irailaren 27an. Donostiar hizkuntzalari, idazle eta politikari nabarmena izan zen.

Euskal hizkuntzalaritzaren arloan lan egin zuen batez ere, eta irakasle izan zen Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU). XX. mendearen bigarren erdian Euskal Herrian eragin handienetakoa izan zuen. Haren eragina hainbat arlotan nabari da:

• Hizkuntzalaritzan: Euskara Batua sortzearen bultzatzaile nagusietako bat izan zen.
• Literaturan: Berrikuntza nabaria ekarri zuen Leturiaren egunkari ezkutua eleberriarekin.
• Politikan: Ekin eta gero ETAren sorreran parte hartu zuen, bai eta Herri Batasunarenean ere.

Bizitza

Aitak fabrika txiki...

Düsseldorf, 1935: Nurenbergeko Legeen Itzala

Düsseldorf, Alemania Nazia, 1935. Aste bat pasa zen Nurenbergeko legeak ezarri zituztenetik, eta gauzak aldatzen hasiak ziren Alemanian. Nire eguneroko bizitza beste inoren bezalakoa zen: banku batean lan egiten nuen, familia baten aita nintzen… Bai, bizimodu arrunta zirudien. Hala ere, legeek ekarritako aldaketek nire familiaren eta gertukoen egoera okerrera eramango zutela ziur nengoen, eta, horregatik, zerbait pentsatu behar genuen gure bizitza arriskuan egon ez zedin. Nire izena Robert Lieden da, 43 urte ditut eta, nola ez, judua naiz.

Debekuak eta Arrisku Gero eta Handiagoa

Egunak igarotzen joan ziren, Düsseldorf gero eta okerrago bihurtuz. Juduek gauza asko debekatuta genituen, besteak beste:...

Esaera Zaharren XXII. Txapelketa (2015-IV-25)

Esaeren Azalpenak

1. Alferrak kaka sarri, urrutira joan eta nekez etorri

   Sarri: askotan, maiz / Nekez: kostata, zailtasunez

   Jende alferrari ez ohi zaio gustatzen lan egitea; hori dela eta, horrelakoak ahalik eta esfortzu gutxien egiten saiatuko dira. Komunera maiz joatea (kaka egitera), adibidez, oso modu ona da lanetik alde egiteko. Kasu horretan, pertsona alferra oso urrunera joango da komunera (gehiago tardatzeko), eta kostako zaio bueltatzea (edozein aitzakiarekin). Bitartean, ez du lanik egingo.

   Taktika hori hartzen baduzue, gutxienez disimula ezazue apur bat.

2. Arrazoi ez duenak, oihu handi

   Askotan, eztabaidetan, zaratarekin konpentsatu ohi da argudio falta, oihu egiteak pisu handiagoa emango balie bezala

Joxe Miel Iztueta "Lazkao Txiki"

Lazkao Txiki, Euskal Herri osoko bertsolaririk ezagunenetakoa, Lazkaon jaio zen 1926an. Bertsolariak lehen aldiz bederatzi urterekin ikusi zituen, Zepai eta Uztapide, hain zuzen. Izugarri gustatu zitzaion eta, diotenez, orduantxe hasi zitzaion bertsozaletasuna pizten.

Ezkongabea zen, eta bakardade hori zuen bere minetako bat. 1993ko urtarrilean kantatu zuen bere azken bertsoa jende aurrean, bi idazleri eskainitako emanaldi batean. 1993ko apirilaren 3an hil zen Donostian, gaixotasun baten ondorioz.

Hil baino lehen, medikuari honakoa esan zion:

“Zuk lokartu egingo nauzu, bai, baina gero nork jarriko dit iratzargailua?”

Andoni Egaña

1961ean jaio zen Zarautzen. Gasteizen Euskal Filologia ikasi zuen. Ikasketak amaitutakoan,...

Sinonimoak

• Ama Pontekoa: Amabitxi
• Eseki, Zintzilikatu: Eskegi
• Iritzi, uste: Aburu
• Ahaztu, Ahantzi: Atzendu
• Irrintzi, Algara: Zantzo
• Mendixka, gailur: Muino
• Guraizeak, Artaziak: Aiztur
• Beharbada, Apika: Agian
• Haserretu: Muturtu
• Bidali, helarazi: Igorri
• Berritsu, berba-lapiko: Hitzontzi
• Lurperatu, hilobiratu: Ehortzi
• Krudel, anker: Gupidagabe
• Ausart, izukaitz: Zangar
• Uko egin: Arbuiatu
• Akuilukada, zirikada: Eztenkada
• Erran-merran, zeresan, autu-mautu: Esames
• Laborari: Nekazari
• Erantzi, Larrugorritu: Biluzi
• Duda-muda: Zalantza

Esamoldeak

• 1) Gogoko tokian aldaparik ez!: Gustura lana errazago egiten da.
• 2) Haizea nora, zapiak hara!: Komeni zaigunaren arabera jokatzen dugunean.
• 3) Zahar hitz, zuhur hitz!: Adineko pertsonen hitzek asko irakasten dute.
• 4) Ez da beharra bezalako

Eleberri existentzialista: Txillardegiren aro berria

Txillardegik Leturiaren egunkari ezkutua publikatu zuenean, euskal nobelagintzak aro berri bat hasi zuela zirudien. Hainbat ezaugarri berritzaile ekarri zituen:

• Gai eta giro berritzaileak: Gaia, giroa eta kokapena ezohikoak ziren, batzuentzat ausartegiak ere bai.
• Heterodoxia: Ez zuten denek begi onez ikusi erlijio-aldaketatik liburuari zerion heterodoxia.
• Eragin filosofikoa: Egia esan, badu eleberri honek Unamunoren ukitua, baita une hartan Europan modan zeuden Jean-Paul Sartre eta Albert Camus idazle existentzialisten kutsua ere.

Ohiturazko nobeletan ageri ziren baserrietako eta herri txikietako girotik aldentzen da. Lehen pertsonan idatzita egoteak eta protagonistak egiten dituen gogoeta filosofikoek...

Sinonimoak

• Premia: Beharra
• Zabalduegi: Hedatuegi
• Bestalde: Halaber
• Hildako: Zendutako
• Urritasun: Eskasia
• Jasan: Sufritu
• Eragin: Sorrarazi
• Ezagutzera eman: Jakinarazi
• Pozgarri: Alai
• Istripu: Ezbehar
• Oraindik: Une honetan
• Gaixotasun: Gaitz
• Lanbide: Bizibide
• Zalantza: Duda
• Lazgarri: Mingarri
• Lehenengo: Lehenbiziko
• Nobiazgo: Ezkongai-aldia
• Ona: Gozoa
• Amodiozko gutun: Maitasunezko ezkutitz
• Eternoaren: Betierekoaren
• Berri: Albiste
• Arraroa: Bitxia
• Liluratu: Txunditu
• Promesa: Zina
• Itxurazko: Dezentea
• Goxoa: Polita
• Oroimena: Gomuta
• Oso ondo: Primeran
• Asasinatu: Akabatu
• Sorterria: Jaiolekua
• Sujerentea: Iradokitzailea
• Sorpresa: Ezusteko
• Poesia: Olerkia
• Lanbroa: Langar
• Arrunta: Normala

Arauak eta Definizioak

Arauak

• ARAUDI: Zerbait antolatzen duen arau multzoa.
• LEHIA: Norgehiagoka.
• ESTEKA: Lotura.

Konparazioa eta Berdintasuna Euskaraz

Gai errepikariak

Literatura garaikidean behin eta berriz agertzen diren gaiak:

1. Gatazka existentziala

Gizakiaren bizitza zentzugabekeriaz eta absurdoaz definitzen da, gizakiaren bukaera heriotza eta ahanztura izango da, eta inork ezin du ezer egin horrela izan ez dadin.

2. Erlijiosoa

Hiru ikuspegi nagusi daude:

• Ateismoa eta agnostizismoa: Jainkoa deuseztatzen dute, fedea arrazionalki ezin delako azaldu eta ulertu.
• Jainkoa: Gizakiaren existentziari zentzua ematen dion bakarra da.
• Kristianismo tragikoa: Arrazoia eta Jainkoarengan sinestearen beharra gizakiaren oinazeari kontsolamendua ematen diona baita.

3. Soziala

XX. mendea mende gatazkatsua izan zen, ikuspegi sozial eta politikotik: Gerra handiak, iraultzak, atsekabea.

4. Literarioa

Literaturari buruzko...