Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Aholkuak ematea eta eskatzea

Aholkua Eman

Oso arduratuta zaudela nabaritu dut, eta horregatik, saiatuko naiz zure arazoarekin ahal bezain ondo laguntzen, eta aholku batzuk emango dizkizut.

Iritzia eskatu didazu eta emango dizut.

Badakit oso egoera zaila dela; izan ere, dakizunez, nik neuk ere bizipen bera izan nuen.

Lehen Urratsak

• Ezer baino lehen, lasaitu egin behar duzu. Urduri bazabiltza, ez duzu ezer onik egingo. Hori lortutakoan, errazago gertatuko zaizu dena.

Nik zure lekuan jarrita, honela jokatuko nuke/nintzateke.

Ni zu izango banintz, honela egingo nuke.

Zerbait egitea ondo dago neurri batean erabiltzen dugun bitartean.

Badakit egoitzara eramatea zuretzat oso erabaki gogorra izan daitekeela, baina nire ustez, aukera onena da.

Ez eman buelta gehiago...

Maria: Gizarte-langile baten errealitatea

Maria zaindutako etxe batean egiten du lan, gizarte-zerbitzuetan droga-mendekotasuna uzten ari direnei laguntzen.

“Haginik gabeko heroi tristeak” drogazaleak dira, eta Maria, haiei laguntzen dienez, beraien aingerua da. Hasieran, Mariak ez zuela ezertarako balio pentsatzen zuen.

Gure kontu publikoak kudeatzen dituztenak dira leku txarrean geratzen direnak, Maria subkontratatuta dagoelako. Mariak gizarte-langile baten lana egin arren, ez du gizarte-langile batek kobratu behar duena jasotzen; gutxiago kobratzen du, subkontrata batean egiten duelako lan.

Laburpena

Mariak txikitatik uste zuen ez zuela ezertarako balio, baina, egia esan, asko balio zuen jendeari laguntzeko. Hogeita hamar urte zituenean, gizarte-...

Eleberri Modernoaren Hasiera: 1957. urtea

Euskal narratibak 1957an ezagutu zuen bere aro modernoa, Txillardegiren Leturiaren egunkari ezkutua argitara ematearekin batera. Lau dira eleberri moderno horren ezaugarri nagusiak:

• Subjektibitatea: Munduaren ikuskera norberarena dela nabarmendu nahi delako.
• Fragmentazioa: Munduaren atxikipena nork berea duelako, eta bera, zatikatua delako ezinbestean.
• Ironia: Kritika egiteko era bat da, errealitatearen ikuspegi kritikoa azaltzeko modua.
• Hausnarketarako joera: Kritika onartzearen aldeko jarreraren isla delako; bai eta aldaketak onartzeko irekitasunaren adierazgarri ere.

Euskal Idazle Berrien Perfila

Euskal idazleen perfila ere aldatu egin zen, tamaina batean behintzat, eta aldaketa hauek nabariak dira:

• Unibertsitate-

Fixismoa: Espezieen Jatorri Estatikoa

Fixismoa gizakiaren eta espezieen sorrerari buruzko teoria da, hauen sorreratik aldaketarik jaso ez dutela dioena. Ez du onartzen espezieen itxura aldatzen joan daitekeenik, ezta beste batzuk sortu daitezkeenik ere. Bizidunak sortu zirenetik ez direla aldatu defendatzen du. Ikuspuntu erlijiosoek ikuspegi fixistak bultzatu dituzte.

Aristoteles: Fixismoaren Oinarriak

Aristotelesek fixismoari oinarri sendoa ezarri zion, eta horri esker sakon sustraitu zen. Espezieen sailkapena sortu zuen.

Lineo: Sailkapena eta Eboluzioaren Haziak

Lineo (1707-1778), suediarra, izaki bizidunak genero eta espezieetan sailkatu zituen. Hala eta guztiz ere, genero bereko espezieen artean eboluzio bat egon zela onartu zuen fosilak aurkitu...

Dokumentu honek euskara ekialdeko euskalkien ezaugarri linguistiko nagusiak laburbiltzen ditu, fonologiatik hasi eta sintaxiraino.

Fonologia

• Bokalak

  • Ü bokala.
  • Sudurkariak: m, n, ñ ahoskatu.
  • Alternantzia: u > ü eta o > u.
  • Elkarketak eta diptongoak:
    • goiti eta beheiti.
    • au > ai.
    • au > ü.
    • ai > i (adibidez, naiz > naz).
    • ai > ei (adibidez, beitzira).
  • Hiatoak: a + e > -i- (adibidez, buruia > buria).
  • Asimilazioa: i-u > u-u > ü-ü (adibidez, itsu > ütsü, iduri > üdüri).

• Kontsonanteak

  • Txistukariak: ts, tz, tx, x, z.
  • /j/ eta /h/: hitz hasieran eta bokal artean; l, n eta r-ren ondoren.
  • Herskari hasperenduak: maiz p, t eta k-ren ondoren edo lehenago.
  • Dardarkariak: (adibidez, eroririk > iótik).
  • Palatalizazioa: (adibidez, gaiñin

Axularren "Guero" Liburuaren Pasarte Baten Azterketa

"Ez Utzi Gerorako Orain Egin Dezakezuna"

Axularrek, "Guero" liburuan, ez utzi gerorako orain egin dezakezuna mezua azpimarratzen du. Testu honetan, gurasoei zuzentzen zaie, seme-alabak txikiak direnetik hezi behar direla adieraziz, gero alferrikakoa delako. Azalpen hau emateko, ohiko konparaketak eta aipamenak erabiltzen ditu. Liburu hau herri xeheari zuzenduta dagoenez, sotiltasuna nabarmentzen da. Kristauei jokabide egokia irakasteko asmoz idatzitako aszetika liburu bat da. Ideia abstraktuak modu errazean azaltzen ditu, eguneroko errealitatearekin zerikusia duten adibideak emanez. Beste ezaugarri bat erudizioa eta jakinduria dira, latinez idatzitako aipuen eta jende ezagunaren izenen bidez...

Sarrera: Informazio-Trukearen Jatorria

Gizakiak bere kideen bizitza ezagutzeko duen jakin-mina izan da informazio-trukaketaren eragilerik nagusiena.

Prentsa Idatziaren Hastapenak

Erroma Zaharra (K.a. II. eta I. mendeak)

Inperioak eman nahi zuen informazioa oholtxoen bidez jakinarazten zitzaien herritarrei. Herriko plazan jartzen zen.

Erdi Aroa: Ahoz Ahoko Transmisioa

Informazioa ahoz pasatzeko joera nagusitu zen. Koplariek zerikusi handia zuten, literatura genero bereziez baliatuz hedatzen baitzuten informazioa.

XII. eta XIII. Mendeak: Annales

Annales sortu ziren. Hirietan urtean zehar jazotako gertakariak azaltzen ziren.

Berpizkundea eta Avvisi

Erromatarrek erabilitako komunikazio idatzirako bitartekoak indartu ziren.

Venezian avvisi izeneko aldizkaria...

Bizkaieraren Ezaugarri Gramatikalak

Aditza

1. Aditz laguntzailean -o- bokalaren aldeko aukera du egina: dot, dozu...
2. Aditz-pluralgilea, beste euskalkietan tartekaturik doana usuenik, Bizkaieraz azken puntuan doa eta -z da beti. Adibidez: (Euskara Batua) dauzkagu / (Bizkaiera) daukaguz.
3. Iraganean, hirugarren pertsonaren morfema-ezaugarria (z-) galdu egiten da: (EB) zegoen / (B) egoen.
4. Datiboekin agertzen diren formak (nori pertsona-morfemari eta predikatiboari dagokienean) oso bereizten dira Euskara Batutik.
   • Nor-nori: zait, zaik/-n, zaio, zaigu / (B) jat(a), jak(a)/-n, jako, jaku...
   • Nor-nori-nork: dit / (B) deust.

Aditzondoa

Aditzondoak sortzeko euskarak erabiltzen dituen hainbat atzizkitatik (-ka, -ki, -ro...), -to atzizkia oso berea du Bizkaierak. Adibidez:...

Bernart Etxepare

Donibane Garazikoa (Behe Nafarroa).

Lehen idazle euskaldun ezaguna. Apaiza zen.

Obra nagusia

Linguae Vasconum Primitiae 1545ean argitaratua.

Lau zati ditu:

• Erlijio gaiak
• Amodio gaiak
• Bere buruari jarriak
• Bi kantu: Kontrapas eta Sautrela

Herritar arruntarentzat idatzi zuen, maitasun gaiak salotasunez erabiliz, Erdi Aroan zabaldu zen lirika idealistatik urrun.

Lirika profanoa

Maitasun harremanen plazerak naturaltasunez erabiltzea onartezina bihurtu zen garai hartan. Aukeratutako bide herrikoiak akatsak zituen Errenazimenduko haize berrientzat.

Kritikak olerkari handitzat dauka:

• Hamabost silabako lau bertsoz osatuak ahapaldi gehienak.
• Garaziko hizkuntza erabili zuen.
• Gaietan, Erdi Aroko lirikarekin lotu zen, Frantziako eta Mediterraneoko lirikaren

Kazetaritzaren zeregina interes publikoa duten albisteak hartzea, lantzea eta komunikabideetan hedatzea da; informatzeko, hezteko eta jostatzeko xedez. Literaturaren egitekoa mundua ikertzean datza, eta errealitatea eta fantasia barnebiltzen duen ikuspegi hori hitz ederrez azaltzean. Funtzioak desberdinak dira, baina biak hurbildu egiten dira kazetaritzan balio estetikoa gailentzen denean. Kazetaritza-lan bat literario dela esaten dugu informazioa landua ez ezik, irizpide eta balio estetikoek ere aparteko presentzia dutenean.

Kazetaritza Generoak

Hurrengo azpiataletan kazetaritza-genero nagusiak aztertuko dira:

Kronika

Egitura narratiboa du, orden kronologikoa jarraituz. Ikuspuntuari dagokionez, subjektiboa da: kazetariak komentarioak ere egiten...