Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Garoa (Txomin Agirre, 1912)

Sarrera eta testuinguru historikoa

Aztergai daukagun pasartea Txomin Agirrek (1864-1920) idatzitako Garoa eleberriari dagokio, 1912an argitaratua. Agirre apaiz eta idazlea ohiturazko eleberri apologetiko edo idealizatzailearen arkitekto nagusia da. Auñamendiko lorea (1898) lanaren ondoren (lehen euskal eleberritzat hartua), itsasoko bizitza islatu zuen Kresala (1906) idazlanean, eta mendiko zein baserriko mundua Garoa maisulanean.

Testuingurua: 1876an foruak deuseztatu ondoren, euskal gizarte tradizionalak krisi identitario sakona jasan zuen. Industrializazio masiboak, hiritartzeak eta immigrazioak euskararen esparru soziala txikitu eta hirietan burgesia handi erdalduna sortu zuten. Giro honetan, Euskal Pizkundea eta...

FONEMA: Ahoskatu aurretik soinuez dugun irudi abstraktu eta mentalari deritzo fonema. Fonemak soinu idealak dira, hizkuntza mailakoak. Esanahirik ez badute ere, hitzen esanahia aldatzeko gaitasuna dute. Adibidez: Hala, urde eta urte. Euskarak 29 fonema ditu.

FONETIKA ETA FONOLOGIA

1.- Euskal Bokalak

1.1.- Euskal Sistema Bokalikoa eta Gaztelaniarena

Sarritan entzun izan da euskarak eta gaztelaniak elkarren antza dutela bokaletan erreparatuz gero. Baieztapen hori, ordea, ez da guztiz egia.

Txillardegiren aburuz, fonologikoki berdinak dira, baina fonetikoki ezberdinak. Hau da, gaztelaniaren eta euskararen sistema bokalikoan 5 bokal azaltzen badira ere, beren ahoskera ezberdina da.

Irudi geometrikoz baliatu zen Hellwag hizkuntzalari alemana, mihiaren jokoaren arabera, bokalak aho-barrunbean nola agertzen eta ahoskatzen diren irudikatzeko; hortik datorkigu Hellwagen triangelua izena. Beraz, 5 fonema bokaliko eta hiru irekidura-maila ditu euskarak:

Gaztelaniak ere 5 bokal horiexek ditu. Baina aho-barrunbean...

1. Aldia: Euskal Narratibaren Oinarriak

1. aldia

Aldaketak pertsonaietan (kristau, zintzo, abertzale, heroi/pertsonaia konfliktiboa), kokapena (euskal herriko baserritan/hiritan), gaietan (eguneroko lanarekin lotutakoak/protagonistaren arazoak), euskara (erdarakada barik/hizkera hiritarra), helburua (euskal bizimodua egokia dela/errealitatea islatu).

Txillardegi: Aitzindaria

Txillardegi, ingeniaria, hizkuntzalaria, eleberrigilea, kazetaria eta saiogilea. Gramatikaren azterketan ere lan ezagunak ditu. Lan famatuenak: Leturiaren egunkari ezkutua (1957), Peru Leartzako (1960), Elsa Schelen (1969).

Maitasun Istorioa Parisen

Joxebaren eta Mirenen arteko maitasun harremana Parisen. Maitasuna lau zatitan banatua dago (urtaroak).

Lehenengo Aldiaren Ezaugarriak

Lehen...

XX. Mendeko Narratiba

Karlisten Bigarren Gerraren ondoren, foruen deuseztapenak euskal kontzientziaren berpizkundea ekarri zuen. Euskararen aldeko elkarte eta aldizkariak sortu ziren, nahiz eta iritzi desberdinak egon (Sabino Arana vs. Azkue, azken hau tradizio zahar eta herrikoiari lotuagoa).

Garai Literarioen Bilakaera

• Ilustrazioa eta Neoklasizismoa: Arrazoia eta enpirismoa ardatz.
• Erromantizismoa: Askatasuna, fantasia, idealismoa eta sentimenduak nagusi.
• Errealismoa: Eguneroko bizitza eta gertaleku arruntak islatzen ditu.

Ohitura Eleberriak

Errealismoa eta erromantizismoa uztartzen dituzte; galtzeko arriskuan dauden ohiturak idealizatzen dituzte (bukolismoa eta anakronismoa).

Ezaugarri Nagusiak

• Geografia tradizionala: Baserri edo itsas herriko bizitza.

Iraupena eta maiztasuna adierazteko arauak

1. Iraupena adierazteko

Absolutiboaz eta instrumentalaz gainera, inesiboa erabiltzen da maiz iraupena adierazteko sintagmetan. Inesiboko sintagma hauei dagokienez, mugagabea erabiltzea zilegi izanagatik, mugatu singularra erabiltzea hobesten da honako kasu honetan: zenbatzailedun sintagma horrek adierazten duen denbora etengabeko unitate bakar gisa hartzen denean, hots, inesiboaren bidez prozesu edo gertaera baten iraupena adierazten denean.

Hauetan denetan iraupena adierazten da. Iraupenik adierazten ez denean, noski, mugagabeak ohiko lekua izango du. Hiru urteko iraupena adierazi beharrean hiru urte desberdinetan gertatu den zerbait adierazi nahi bada, mugagabea beharko da.

2. Maiztasuna adierazteko

• Maiztasuna

Erromantizismoaren Ezaugarriak

• Ilustratuek arrazoimenean jarritako konfiantza sendoa eten egiten da. Erromantikoek ez dute uste ongizatea arrazoimenean eta jakintzan oinarritu daitekeenik. Ordura arteko ordena, lasaitasuna... baztertuz, subjektibotasuna, gizabanakoaren garrantzia... hobesten dira.
• Mundua ezagutzeko ez dira eredu aproposak ez geometria ez matematika. Poetaren intuizioa da bidea. Bakoitza da norberaren munduaren sortzaile.
• Honako hauek dira balio berriak:
  • Ideala.
  • Urruti-mina, bai denboran bai lekuan.
  • Sinbolismoa da muga lauso horietara iristeko bidea.
  • Norbanako sortzaileari guztizko autonomia aitortzen zaio, herrian erroturik bizi den sortzaileak hurbiltzen baikaitu ezagupen sakonetara. Hortik folklore, historia eta hizkuntza propioaren

Txomin Agirre: Biografia eta Testuinguru Historikoa

Txomin Agirre Ondarroan jaio zen 1864an eta 1920an hil zen Zumaian. Elizgizona izan zen eta, familia apalekoa zenez, apaizteko ikasketa laburrak egin zituen; horixe zen eskura zeukan aukera bakarra.

Karlistadak eragin handia izan zuen bere familian. Aitak karlisten alde borrokatu zuen Bigarren Karlistaldian (1872-1876), eta porrot horrek foruen galera eta krisi politiko-soziala ekarri zituen. Bi alderdi horiek Agirreren mundu-ikuskera eta literatura sakonki markatu zituzten.

Ondarroan jaio zen arren, denbora luzez bizi izan zen Zumaian, Karmeldarren komentuko apaiza izan zen bertan. Kostaldeko giro hori ondo ezagutzen zuenez, horixe da Kresala eleberriak irudikatzen duen giroa, itsas mundua ardatz...

Sarrera eta Testu Mota

Testu-mota: Idatzitako eta izendun testua argitaratzen da. Testu-motari dagokionez, argudio-testua da; izan ere, bere helburu komunikatiboa iritzia adieraztea, hausnararaztea eta iritzia aldarrikatzea da. Testu motari dagokionez, albistea edo iritzi-artikulua da, non iritzi pertsonala ematen den.

Igorleak bere iritzi gisa plazaratzen du. Hori horrela, puri-purian dagoen gaia da. Tesiaren egitura hainbat modutan ager daiteke: hasierakoa, induktiboa, zirkularra edo errepikatua. Testuak hiru zatiko egitura du: sarrera (paragrafo batzuetan), argudioen gorputza eta amaiera.

Modalizazioa eta Hizkuntza Baliabideak

Bestalde, modalizazioari dagokionez, subjektibotasun adierazleak nabarmenak dira. Aditz-denborak adierazlea, ahalera,...