Iraupena, maiztasuna eta behar/nahi izan aditzak

Laburpena

Dokumentu honek euskarazko gramatikako hiru atal nagusi biltzen ditu: iraupena eta maiztasuna adierazteko arauak, behar izan aditzaren erabilera eta nahi izan / gura izan aditzen jokabidea. Adibide batzuekin argitzen dira jokabide horiek, batez ere komunztadura eta laguntzaile aukeraren inguruan.

Funtsezko puntuak

Iraupena adierazteko inesiboa erabiltzen da maiz, absolutiboaz eta instrumentalaz gainera.
Iraupena adierazten denean mugatu singularra hobesten da; hainbat denbora desberdinetan gertatutakoa adierazi nahi bada, mugagabea behar da.
Maiztasuna adierazteko mugagabea eta mugatu singularra erabil daitezke, eta [izena + -ero] esamoldea onartzen da.
Behar izan aditza ukan laguntzailearekin jokatzen da, aditz osagarria iragankorra ez denean ere.
Behar izan aditz iragangaitz batekin datibodun komunztadura denean, izan laguntzailearen zaio-saileko formak erabiltzen dira beti.
Nahi izan / gura izan aditzek ukan laguntzailea hartzen dute, baita iragangaitzekin ere; zenbait euskalkitan (Ipar-ekialdekoetan) izan laguntzailea ere erabiltzen da.

Frogatu zeure burua

Iraupena eta maiztasuna adierazteko arauak

1. Iraupena adierazteko

Absolutiboaz eta instrumentalaz gainera, inesiboa erabiltzen da maiz iraupena adierazteko sintagmetan. Inesiboko sintagma hauei dagokienez, mugagabea erabiltzea zilegi izanagatik, mugatu singularra erabiltzea hobesten da honako kasu honetan: zenbatzailedun sintagma horrek adierazten duen denbora etengabeko unitate bakar gisa hartzen denean, hots, inesiboaren bidez prozesu edo gertaera baten iraupena adierazten denean.

Hauetan denetan iraupena adierazten da. Iraupenik adierazten ez denean, noski, mugagabeak ohiko lekua izango du. Hiru urteko iraupena adierazi beharrean hiru urte desberdinetan gertatu den zerbait adierazi nahi bada, mugagabea beharko da.

2. Maiztasuna adierazteko

Maiztasuna adierazteko ereduen artean, mugagabeko erabilerekin batera, formaz mugatu singularra dena ere aukeran dago.
Inesiboaren kasuan, berriz, forma mugatua da erabili behar dena honelakoetan.
Maiztasuna adierazteko egituren artean, [izena + -ero] gisako esamoldea onartzekoa da.

Behar izan aditzaren erabilera

1. Behar izan aditza aditz laguntzaile iragankor gisa jokatuko da (ukan laguntzailearekin), ondoan agertzen den aditz osagarria edozein motatakoa delarik, iragangaitza denean ere bai.

2. Halere, lehen puntuan esana ez da beteko behar izan aditza datibodun aditz iragangaitz batekin agertzen denean. Orduan, izan laguntzailearen zaio-saileko formak erabiliko dira beti.

3. Bestalde, zenbait euskalkitan (Iparraldekoetan batez ere), behar izan aditzak izan laguntzailea har dezake aditz iragangaitzekin.

Nahi izan eta gura izan aditzak

Nahi izan / gura izan aditzak (baita nahiago izan / gurago izan ere) aditz laguntzaile iragankorrarekin erabiliko dira, ondoan agertzen den partizipio burutua edozein motatakoa delarik, baita iragangaitza denean ere.

A) Nahi izan aditz iragangaitz batekin agertzen den kasuetan datiboarekiko komunztadura enplegatu behar bada, zaio-saileko jokabidea erabiliko da beti.
B) Ipar-ekialdeko euskalkietan, aditz iragangaitzekin da laguntzailea ere erabiltzen da zenbaitetan.

Adibideak:

NOR-NORI-NORK: "eman dio" + nahi = eman nahi dio
NOR-NORI: "hurbildu zaigu" + nahi = hurbildu nahi zaigu
NOR-NORK: "ekarri du" + nahi = ekarri nahi du
NOR: "joan da" + nahi = joan nahi du

Ohiko galderak

Noiz erabiltzen da mugatu singularra iraupena adierazteko?

Inesiboko sintagmak prozesu edo gertaera baten iraupena adierazten duenean, denbora etengabeko unitate bakar gisa hartzen denean, mugatu singularra hobesten da. Hiru urte desberdinetan gertatutakoa adierazi nahi bada, mugagabea erabili behar da.

Zein laguntzaile hartzen du behar izan aditzak?

Behar izan aditza aditz laguntzaile iragankor gisa jokatzen da, hau da, ukan laguntzailearekin, aditz osagarria iragankorra ez denean ere. Salbuespena da datibodun aditz iragangaitz batekin agertzen denean, orduan izan laguntzailearen zaio-saileko formak erabiltzen dira.

Zein da nahi izan aditzaren komunztadura aditz iragangaitzekin?

Nahi izan aditz iragangaitz batekin datiboarekiko komunztadura behar denean, zaio-saileko jokabidea erabiltzen da beti. Adibidez: hurbildu zaigu + nahi = hurbildu nahi zaigu.