Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Humanismoa

Humanismoa kultura-mugimendu bat izan zen. XIV. mendean sortu zen Italian, XV. mendean gorpuztu zen, eta XVI. mendearen lehen erdialdean Europan barna hedatu zen.

Humanismoaren ezaugarriak

• Antropozentrismoa: Humanistek baztertu egin zuten Erdi Aroko mentalitate teozentrikoa (Jainkoa ardatz zuena), eta gizakia aztertzeko jakin-mina eta kezka agertu zuten. Arrazoia eta askatasuna dituen izaki bakarra izanik, unibertsoaren erdigunetzat hartu zuten gizakia.
• Antzinaro klasikoarekiko mirespena: Humanistek grezieraz eta latinez idatzitako testuak aztertu zituzten, Platon, Aristoteles eta beste zenbait filosofo klasikoen arrazoian oinarrituta jakintza bilatzeko.
• Jakin-min zientifikoa: Humanistek interes handia agertu zuten zientziarekiko eta

Komunikazio elementuak

Komunikazio elementuak

• Igorlea: nork?
• Hartzailea: nori?
• Mezua: zer?
• Kanala: zeren bidez?
• Kodea: nola?
• Testuingurua: noiz? Non? Norekin? Zertaz?

Hizkuntzaren funtzioak

• Adierazkorra: helburua sentimenduak azaltzea; adibidez: "Hau da eguraldi zoragarria!"
• Eragilea: agindu-, harridura- eta galdera-perpausak dira nagusi; adibidez: "Har ezazu atseden oporretan, bestela leher egin behar duzu!"
• Erreferentziala: testuinguruari buruzko informazioa ematea du helburu; adibidez: "Atzo euria egin zuen."
• Fatikoa: kanalak funtzionatzen duen ziurtatzea; adibidez: "Iñaki, entzuten nauzu? Bai?"
• Poetikoa: mezua estetikoki landuz aurkeztea du helburu, literatur baliabideak erabiliz; adibidez: "Bizitza heldu da eta zure begiak ditut …"
• Metalinguistikoa:

Lagunarteko Gutuna: Bakardadeari Aurre Egiteko Aholkuak

Kaixo Jose!

Aspaldian ez nekien hain gaizki zeundela. Hain zaila al da harremanak izatea? Ez al daukazu inor konfiantzazko kafe bat hartzeko?

Zerbait egin behar duzu egoera hau aldatzeko, izan ere, oso irekia zara eta beti zaude prest planak egiteko. Horregatik, bultzada bat behar duzu gauza desberdin gehiago egiteko.

Aukerak Harreman Berriak Egiteko

• Gimnasioa edo polikiroldegia: Gimnasiora joan zaitezke jende desberdinekin egoteko; edo polikiroldegian ere, gauza desberdinak ematen dituzte (spinning, padel, yoga...). Han aukera bat daukazu jendea ezagutzeko.
• Euskaltegia: Beste aukera bat euskaltegi batera joatea da. Zu orain Bilbon zaude lanean, eta hemen euskara ia-ia ezinbestekoa da lantegian.

1. Gerraren ondorioak euskarazko literaturgintzan

Gerrak ondorio larriak ekarri zizkion euskarazko literaturgintzari. Aurreko urteetan nabarmendutako idazle batzuk gerra garaian hil ziren. Zenbaitek preso egon behar izan zuten eta beste batzuk, atzerrira joan behar izan zuten.

2. Atzerriko euskal idazle esanguratsuenak

Frankismoak euskal literatura debekatu zuenez, idazle asko erbesteratu ziren, hasieran Europara, beranduago Ameriketara. Idazle esanguratsuenen artean, hiru aipa daitezke, obra banarekin:

• Telesforo Monzon: Urrundik poema (1945)
• Jokin Zaitegi: Goldaketan (1946)
• Irazusta: Joañixio (1946)

3. Euzko Gogoa eta Eskualduna: Gerraosteko aldizkariak

Zaitegik euskalgintzari egindako ekarpenik aipagarriena Euzko Gogoa izan zen. 1950ean Guatemalan...

Hasierako Kultur Eragileak

• Resurreccion Maria Azkue (1864-1951). Hainbat alorretan aritu zen: hizkuntza, literatura, musika (Hiztegia, 1905; Cancionero Vasco, 1922).
• Julio Urkijo (1871-1950). Euskal gaiei buruzko ikerlaria; Revista Internacional de Estudios Vascos (RIEV) aldizkaria sortu zuen. Ikerlariak: Hugo Schuchardt, George Hérelle...
• Gregorio Mujika (1882-1931). Ormaiztegiar honen eskutik eta Gipuzkoako Aldundiaren babespean jaio zen 1911n Euskalerriaren Alde zeritzon aldizkaria.
• Euskaltzaindia (1918).

Narratiba

Euskal Eleberriaren Hastapenak

Txomin Agirre eta ohitura-eleberria. Txomin Agirre Euskaltzaindiaren kide fundatzaileetarikoa izan zen.

Ohitura-eleberrien Ezaugarriak

• Moralismoa: Errealitatea narratzailearen ikuspuntutik erakusteko modu

Hona hemen euskarazko esaldi eta adierazpen batzuen zuzenketa eta argibideak, ohiko akatsak eta euskalkietako berezitasunak aztertuz:

Esaldi Zuzenduak eta Argibideak

• Bi urte zituela gaixotasun larria izan zuenetik, ezin izan du bizitza normala izan.
• Telefonoz deitu besterik ez zuen behar.
• Itsusiagoa izanagatik, hobe genuke oinetako erosoak erostea.
• Etxean gelditzekotan, telefonoz besterik ez zuen deitu behar.
• Gure iradokizunak entzuten dituzten irakasleekin baino ez gara elkartuko.
• Uda hasi eta berehala neskalaguna utzi bazuen ere, egunak joan ahala damutu zen.
• Ander da kirol arropa ekarri duen bakarra.
• Zer ez nuke nik egingo zu ikustearren?
• Aitaren mendizaletasunari zor diot mendiak eta inguruak maitatzea.
• Bilbo ez da Gernika bezain lasaitasun handiko

Kontsonante Bustiak (Palatalizatuak)

1. Bustidura Ezagunak eta Adierazpenak

Ezagunak dira gaur egun [dd], [tt], [ll], [tš] gisako fonemak. Adibidez:

• Adibideak: Pattar, ttittare, dittu, ontto, ttakur...

Bustidurak txikidura adierazteko erabili ohi dira, baita afektibitate eta mespretxuzko azalpenak egiteko ere. Adibidez: Goxo, xelebre, xamur, ttotto...

Euskalki batzuetan bustidura funtsezkoa bilakatu da. [dd] bustidura batzuetan [j]-rekin nahasten da (Ontto ? onjo...).

Zubereraz, bestalde, [r] eta [ll] bustidura gertatzen da: Hori ? holli / etorri ? etolli... Gipuzkeraren eremuan ere gertatzen dira antzeko aldaketak.

2. Bustidura Espresiboa eta Etimologikoa

Bustidura espresiboa ustekabekoa izan daiteke. Batzuetan espresiboa da:

• Espresiboa: Gutxi ? gutti