Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Txomin aguirre: ondarruan 1864-1920, 3 liburu: auñamendiko Lorea(1897), kresala(1906) eta garoa(1912) euskal letren munduan, aurrerapen asko egin zituen.

Kirikiño: mañarian 1866-1929, 2 liburu: anton berakatz(1914) abarrak(1918)1. Mundu gerra kronika. Euzkadi egunkarian. Herriko hizkera, idazkera ezerrazak, irudi aberatsak. bizkaian euskaltzaletasuna indartu egin zuen.

Pizkundea: XX. Mende hasieran Euskal kultura sustatzeko ahalegin handiari deritzo.

Pizkundea gertatu zen aldaketa sozioekenomikoengatik.

Egoera sozioekonomikoa: Industrializazioa, langileen mugimendua, tradizioekin haustura, abertzaletasunak indarra hartu eta kulturari bultzada eman.

Gertaerak: industrializazioa… eta gerraurea(Euskal Irakaskuntzaren hastapenak, Euskalgintzaren...

Menderakuntza: Definizioa eta Menderagailuak

Menderakuntza: Perpaus bat beste baten barruan txertatzean datza. Perpaus mendekoa esaten zaio, eta perpaus nagusiaren osagai bilakatzen da. Menderakuntzan menderagailuak erabiltzen dira. Menderagailuak aurrizkiak, atzizkiak edo aditzaren alboan jarritako hitzak dira.

Perpaus Osagarriak

Perpaus Osagarriak: ‘Zer?’ galderari erantzuten diote eta objektu funtzioa betetzen dute gehienetan.

Adierazpen-perpaus Osagarriak

Adierazpen-perpaus arruntak dira, baina perpaus nagusi baten mende daude.

• Aditz jokatuekin: -(e)la, -(e)nik
• Aditz jokatugabeekin: -t(z)ea (baiezkoa), -t(z)erik (ezezkoa)

Aginte-perpaus Osagarriak

Aginte-perpaus arruntak dira, baina perpaus nagusi baten mende daude. Aditza baiezkoa zein ezezkoa...

EUSKAL PIZKUNDEA: Poema hau Xabier Lizardik idatzitakoa da

Euskal Pizkunde garaiko idazlea dela esan dezakegu. Euskal Pizkunde garaia, 1876ko Gerra Karlistaren bukaerarekin eman zen eta garai hau euskararen sustapenaren mugimendu sozial eta kulturalen oinarrituta dago.

Xabier Lizardi olerkaria da

Olerkari honen helburua, euskal kultura bultzatzea da. Poema honetan argi ikusten da hizkuntza politiko bat erabiltzen duela, baliabide literarioekin, metadoreekin, sinboloekin...

Lizardi garbizalea da

Neologismoak erabiltzen ditu gaztelerazko hitzak kentzeko. Euskara erabilia izan behar da baina inongo mailegu gabe.

Felipe Arrese Beitiak hilzorian utzi duen Amatxo Zarra

Neologismoa ageri da azkentzea eta heriotza esan nahi du. Gurutzea hitza ere agertzen...

Ahalera

1. Gure lagunek ezin dezakete/zezaketen/lezakete ezer egin, guk ez badiegu.
2. Gu ohera goiz joan gaitezke/gintezkeen/gintezke, baina ez dugu nahi.
3. Zuek (niri) dei zakizkidakete/zenkizkidaketen/zenkizkidake ortera, baina niri...
4. Bizikleta ekartzea ahaztu egin zait... diezadakete/ziezadaketen/liezadekete (niri)?
5. Aizu, Mikel, hurbil diezaieke/zeniezaiekeen/zeniezaioke hor dagoen liburu hori?
6. Botika horrek kalte egin diezazuke/ziezazukeen/liezazuke.
7. Guri bila etor dakiguke/zekigukeen/lekiguke zure ama, goizeko...
8. Zure lagunei azterketako data ahaztu dakieke/zekiekeen/lekieke, apuntatzen ez badute.
9. Ikasleei esan diezaiedake/niezaieken/niezaieke (nik) azterketako nota?
10. Zuek ni utz nezakezue/nintzakezuen/nintzakezue bakean, mesedez?
11. Nire amak zu kotxez eraman

Gerraurreko Olerkigintza: Aitzolen Mugimendua

Aitzolek bultzatutako kultur mugimendua izan zen, euskarari zegokion maila emateko sortua. Helburu nagusia euskal olerkigintza sustatzea zen. "Euskaltzaleak" elkartearen indarrari eta Aitzolen ekimenari esker, Olerki Eguna sortu zen.

Testuinguru historikoa

Mugimendua Hirugarren Gerra Karlistaren amaieratik (XIX. mendearen bigarren erdialdea) Espainiako Gerra Zibilera arte (XX. mendearen lehen erdialdea) garatu zen, gerra aurreko garaian.

Ezaugarri nagusiak

• Kezka literario eta politikoa: Herritar guztiek ezagutuko zuten poema nazional bat sortzeko nahia zegoen, euskaltasuna eta abertzaletasuna pizteko helburuarekin.
• Galera sentimendua: Gerra Karlisten ondoren foruak kentzeak eragindako sentimendua islatzen

Lizardi, Lauaxeta eta Arestiren Olerkigintza

Lizardiren Hizkera Poetikoa: Euskara eta Landutako Gaiak

Lizardik hizkera poetiko berria sortu zuen, berebiziko garrantzia emanez olerkiaren musikaltasunari. Euskarak trinkotasunerako eta elipsirako zituen baliabideak muturrera eraman zituen. Horrez gain, asko erabiltzen zituen figura literarioak. Hizkuntza aldetik, gipuzkeran oinarriturik, aranismoaren eredua erabiltzen zuen (neologismoak, aditz asmatuak…); honek zaildu egiten zuen ulermena.

Lizardik sentiberatasun berezia erakusten zuen tratatzen zituen gaietan, batik bat natura pertsonifikatzen zuen eta horren inguruan mundu berria sortzen zuen. Natura, bizitza eta heriotza batzen dituen poesia liriko sinbolista da Lizardirena. Naturaz gain, egoera...

Txomin Agirre (1860-1920): Bizitza eta Lanak

• 24 urterekin apaiztua.
• Zumaiako kaperaua ia bizitza osoan.
• Euskaltzaindiaren kide fundatzaileetakoa.
• Garaiko aldizkarietan argitaratu zuen lana: Euskaltzale, Euskal-Esnalea, RIEV, Jaungoiko Zale.

Eleberri Nagusiak

Lehen eleberria: Auñamendiko lorea (gai historikoa, 1898).

Eleberri garrantzitsuenak: Kresala (1906) eta Garoa (1912).

Eragina eta Ideologia

• Euskal literaturaren erakuntzarako oinarrizko zutabeak ezarri zituen.
• Aldizkarietan argitaratu zituen, emanaldi-kako eleberri gisa.
• Aranaren nazionalismoak aldarrikatutako Euskal Herriaren irudi idilikoa islatzen saiatu zen.
• Hiria ezin zuen aurrerakuntzaren eredu hartu.
• Herri-giroko kultura hiriko kutsaduratik zaindu beharra azpimarratu zuen eleberrietan.
• José

Sarrera eta Ohar Orokorrak

Ikusi besterik ez dago merkatuan zenbat tresna elektriko eta elektroniko dauden, horiek birziklatzea zein korapilatsua izan daitekeen ulertzeko. Batzuek uste dute telebistak umeak entretenitzeko baino ez duela balio. Zenbat eta gehiago ikasi, orduan eta zalantza gehiago izaten ditugu. Adituek diotenez, helduek ez dute umeak bezain lasai hartzen bizimodua. Ez dago inor bizitza latza ez dela esaten ez duenik. Gutxitan ikusi dut agure hark ibiltzeko modua duen inor. Honezkero guztiek dute horren berri. Askotan nahi gabe min egiten diogu lagun hurkoari. Denboraldi batean lagunek baztertu ninduten irudipenak gaizki pasarazi zidan. Hain antzekoak dira bi egitura hauek, lanak izaten ditut biak bereizteko. Edozein huskeria...

Euskal poesia modernoa: laburpena

Beitiaren poemak Euskal poesia modernoaren hasiera erakusten du (herrien kezkak: foruen galera, etab.). 1876tik gerra arte erromantizismo abertzaleak nagusi izan ziren.

Hasierako aroa (1876–gerra arte)

Ezaugarriak:

• Gizakiaren nagusitasuna.
• Norbanakoaren "Ni" munduko ardatz gisa.
• Herri bakoitzak bere nortasuna.
• Abertzaletasuna.
• Izadia idazlearen sentimenduen islatzat hartzea.
• Iragana eta sentimendu negatiboak.

Gaiak: maitasuna, gizakiaren patu tristea eta nitasuna.

Testuinguru — politika eta kultura

Politika: Foruen galerak euskaldunak soldadusera egitera derrigortu zituen.

Kultura: Karlistaldien porrotek euskaldunak kulturagatik eta hizkuntza zaintzaz gehiago ardurarazi zituzten.

XX. mendea eta euskal olerkigintza

XX....

Oinarrizko Kontzeptuak

Eduki motaren arabera

• Tragedia: Protagonistek amaiera gaiztoa dute. Bukaera tragikoa; heriotza.
• Komedia: Umorezko antzerkia.
• Drama: Tragediako eta komediako elementuez osatua.

Egituraren arabera

Narrazioaren osagai berak ditu:

• Hasierako egoera: Non eta noiz gertatzen den azaltzen du.
• Arazoa: Hasierako egoera aldatzen duen edozein ekintza edo gertakariren bidez aurkezten da.
• Ekintzak: Arazoaren ondoriozko emaitzak dira. Pertsonaien erreakzioak ere ekintzen sailean kokatzen dira.
• Ondorioa: Ekintzen amaiera da. Gertaeren artean beti da bat besteekiko nabarmentzen dena, eta arazoei irtenbidea ematen diena.
• Bukaerako egoera: Obra ixtean lortzen den egoera.

Barne-egiturak trama eta argumentua garatzen ditu. XVI. eta XVII. mendeetan zehar,...