DBH mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

urria: Eskas taxutzen: moldatzen atxikirik: loturik mehar: study sustatzeko: indartzeko laket: Atsegin hausnarketa: gogoeta ezagutu: jakinarazi laudorio: gorespen arindu: bizkortu Altzo: magal UNATU: nekatuta blanket: Estalki Halab: ere baita hegira: hegalera kemenik: adorerik paradarik : aukerarik egundokoak: sekulakoak bare: lasai zinez: egiaz nahigabea: atsekabea nardatuta: nazkatuta zartakoa: zapla Liparus: une zantzu: Aztarna hiztun: eleketari arbuiatuko: gaitzetsiko Downpayment: guztiz ondikotz: zoritxarrez ausiki: horzkatu moldakaitza: baldarra artaziak: guraizeak egotzi: jaurti gailendu: nabaritu pilareak: zutoinak amarruei: azpikeriei nozitu: jasan kausitu: aurkitu antzeman: igarrinagikeriatik: alferkeriatik abaildua: Akitu ARTEZ:...

Juntadurazko Perpausak (Koordinazioa)

Perpaus independenteak lotzeko erabiltzen diren juntagailuak:

• Emendiozkoak: eta
• Hautakariak: edo, edota, nahiz, zein
• Aurkariak: baizik, baino, baina
• Alborakuntza hutsa: ; (edo koma)
• Errepikapena: bai...bai..., ez...ez..., hala...nola..., alde batetik... bestetik...

Menderakuntza (Subordinazioa)

Konpletiboak (Osagarriak)

• Uste dut etorriko dela.
• Ez dut uste etorriko denik.
• Etortzea espero dut.
• Etortzeak salbatu du.
• Etortzeari, etortzeko.

Zehar Galderak

• Ez dakit etorriko den.
• ea...-(e)n
• -(e)n ala ez

Erlatibozkoak

• Etorri den neska nire laguna da.
• Etorri dena nire laguna da.
• Etortakoa / Etordakoa (Adibidez: etorritako neska).
• Etortzekoa / Etortzekoak.

Baldintzazkoak

• Ohea egiten ez baduzu, ez zara irtengo.
• Baldin badator...
• Dirua edukiz

...

Perpaus Elkartuak: Menderakuntzazkoak

Bi perpaus dira, baina maila desberdinekoak: bat perpaus nagusia da, eta bestea mendeko perpausa (perpaus nagusian txertatua). Sailkapena esanahiaren edo funtzioaren arabera edo formaren arabera egin daiteke.

Izen-sintagma Funtzioa (Zer galderari erantzun)

Perpaus Konpletiboak

• -(e)la, -(e)nik, -t(z)ea, -t(z)eak, -t(z)eari, -t(z)eko, baietz, ezetz...

Zehar-galderak (Galdera ez-zuzenak)

• -(e)n, -n ala ez, -enetz...

Izenlagun Funtzioa Betetzen Dutenak

Erlatibozkoak

• -(e)n, -tako (-dako), -(r)iko...

Adizlagun Funtzioa Dutenak

Denborazko Perpausak

Perpaus nagusiak zer gertatzen den esaten digu, eta mendeko perpausak ekintza hori noiz gertatzen den.

• Aurrekotasuna: baino lehen(ago), aurretik, orduko...
• Gerokotasuna: ...eta gero,

...

Idazle Nagusiak

Aitzol (Jose Ariztimuño Olaso)

Datu biografikoak

Tolosa, 1896 – Hernani, 1936

Lan Nagusiak

Ez da lan zehatzik aipatzen, baina bere artikuluak, kazetaritza-lanak eta literatur kritikak nabarmentzen dira.

Ekarpen Nagusiak

• Euskaltzaleen mugimendua eta euskararen ofizialtasunaren aldeko idatziak izan ziren bere ekarpen nagusietako batzuk.
• Euskaltzaleak taldearen buruzagia: literaturaren eta hizkuntzaren inguruko ekimenak bultzatu zituen.
• Euskararen normalizazioa eta ofizialtasuna aldarrikatu zituen.
• Euskal literaturaren gidari eta antolatzaile nagusia Bigarren Pizkundean.
• Kulturaren bidez herri-nortasuna eta abertzaletasuna sustatu nahi izan zuen.
• Bere pentsamenduan: "Poetak herriaren abangoardia dira", eta kulturak independentziarako bidea

...

Erromantizismoa

Zer da?

XVIII-XIX. mendeko literatura eta arte mugimendua da, Ilustrazioaren aurka sortua. Arrazoiaren ordez, honako hauek dira garrantzitsuak:

• Sentimenduak
• Intuizioa
• Subjektibotasuna

Ezaugarriak

1. Subjektibismoa: Poetak bere sentimenduak adierazten ditu (maitasuna, tristura, bakardadea, heriotza). “Ni-a” da gai nagusia.
2. Natura: Paisaiak poetaren emozioak islatzen ditu.
3. Askatasuna: Arauak eta molde klasikoak apurtzen dituzte.
4. Iraganaren idealizazioa: Tradizioak, kondairak eta Erdi Aroa goraipatzen dituzte.
5. Fantasia eta misterioa: Ametsak eta naturaz gaindiko elementuak gustuko dituzte.

Euskal Erromantizismoa

Ezaugarriak:

• Mundu tradizionalaren idealizazioa.
• Erlijioaren presentzia.
• Foruen galeraren mina.
• Euskal nortasunaren defentsa.
• Baserria

...

1. Lehen gizakia

Hominizazio-prozesua

Gaur egungo gizakia eboluzio prozesu luze baten emaitza da. Tximinoen eta hominidoen arbaso komun bat izan zen.

(Txinpantzeak, gorilak, orangutanak…)(Australopithecus eta Homo generoko espezieak)

Milaka urtez, hominidoek aldaketa fisiko batzuk izan zituzten. Tximinoetatik bereizi eta gaur egungo itxura hartzen hasi ziren. Aldaketak hauxe izan zen:

• Bipedoak: bi hankaren gainean zutik ibiltzen ziren. Eskuak libre geratu ziren beste zereginetarako, eta hatzen antolaketa aldatu zen tresnak errazago egiteko.
• Aldakak, hanka eta oinak aldatu ziren: gorputzaren pisuari eta orekari eusteko egokitu ziren.
• Garezurraren edukiera handitu eta burmuina garatu zen: bizkarrezurraren eta garezurraren arteko lotura aldatzea lagungarri

...

Euskal eleberrigintzaren sorrera tradizionala

Juan Antonio Mogelek Peru Abarka idatzi zuen 1802an, nahiz eta 1881era arte ez zen argitaratu. Bizitza tradizionalaren ikuspegi zehatza ematen du elkarrizketa-sorta baten bidez. Bi pertsonaia nagusi ditu: Peru baserritarra eta Maisu Juan.

XIX. mende amaierako eleberri erabatekoa

Lehen erabateko eleberria XIX. mende amaieran argitaratu zen: Txomin Agirreren Auñamendiko Lorea (1897). Euskal Herria kristautzeko lanak eta borrokak kontatzen ditu. Gero, Kresala (1906) eta Garoa (1912) idatzi zituen. Kresala-k Arranondoko bizimodua kontatzen du, Anjel eta Mañaxi gazteak elkarrekin nola ezkonduko diren azalduz. Pertsonaia irreal eta mitifikatuak sortu ziren. Bestalde, Jose Manuel Etxeitak Josetxo idatzi...

Erromantizismoa (1876-?)

1876an foruak galdu ziren eta soldaduskara joatea derrigorrezkoa bihurtu zen. Napoleonen garaian euskalkien mugak finkatu ziren. Iparraldean herri kulturarekiko (folklore eta kantu bildumak) interesa areagotu zen, herri bakoitzaren nortasuna aldarrikatuz.

• Ezaugarriak: Nia munduaren ardatz da, gizakiaren nagusitasuna nabarmentzen da eta izadiak garrantzia du sentimenduak lantzeko. Kristautasuna eta Erdi Aroarekiko zaletasuna dira nagusi.
• Egileak: Etxaun (Desertuko ihizik), Bilintx (Kontzezirentzat), Elizanburu (Ikusten duzu goizean) eta Iparragirre.

Sinbolismoa (1920-1940)

1931n Errepublika aldarrikatu zen, 1936an Gerra Zibila hasi eta Eusko Jaurlaritza sortu zen. 1937an, Francoren menpe, Jaurlaritza erbestera joan zen. XX....

Euskal Pizkundea: Literatura Proiektu Nazionala

Euskal Pizkundearen garaian olerkigintzak bultzada handia izan zuen, euskal hizkuntza eta literatura jasoa sustatuz. Testuinguru abertzalearen eraginez, folklore hutsa gainditu eta literatura proiektu nazional baten parte bihurtu zen.

• Hizkuntzaren lanketa: Lanketa zorrotza egin zen, erdal maileguak baztertuz eta hizkuntza garbiago eta kultuagoa garatzeko ahalegin berezia eginez. Adierazkortasuna eta estilo jatorra lantzea izan zen helburua.
• Forma eta musikalitatea: Olerkigintzan ahapaldi laburrak eta erritmo musikala nabarmentzen ziren. Errimen zaintza eta baliabide erritmiko ezberdinak erabiliz, formari garrantzi handia eman zitzaion.
• Gai nagusiak: Sinbolismoa eta existentzialismoa gailendu ziren;

...

Karmele Jaiok idatzitako ipuin sorta bati buruzko hausnarketa da hau. Bizitzako hainbat egoera desberdin islatzen ditu ipuin sorta honen bitartez, irakurleak identifikatuta senti daitezen.

Zero akats

Nik uste dut pertsona hobezina izatea gauza ona dela puntu bateraino. Nekanek beti behar ditu bere hiru boligrafoak, eta ez baditu, gaizki jartzen da. Horretaz ez ohartzetik zerbait gaizki ikustera pasatu da, eta bere inguru guztia behatzera. Horrek erakusten digu akats bat ikustean gauza guztiak behin eta berriz behatzen ditugula, ezer positiborik ikusi gabe.

Atzerako zenbaketa

Nik uste dut istorio honek erakutsi nahi digula gauzak aldatu egiten direla. Denak ez du berdin jarraituko kanpoan urteak igaro ondoren. Iragana markatuta geratzen zaigu, baina...