Batxilergoa mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Esaldiak eta Gramatika Adibideak

Zuen herria gurearen aldean ederragoa da. Astean birritan entrenatu ezean, ez digute partidura joaten uzten. Zortzi urte besterik ez zeuzkala ekin zion linternak egiteari. Ez dago birziklatzen ez duenik gure ikastolan. Gaztainerre eguna guztiok gozatzeko eguna izanagatik, gaixorik zegoenez, etxera joan behar izan zuen.

Aditz Ariketak

C3 Ariketak

C3: Zuek… nazakezue. Badakit… daiteke. Guk hari… geniezaiokeen. Horrela… dakizueke. Kirolariek… dezake. Behin… zenidaketen. Beste… zaitzaket.

C1 Ariketak

C1: Lekioke, x, etor, ditzake, nintzakeen.

C2 Ariketak

C2: Gintezkeen, diezaioket, dezakegu, diezaguke, diezazkigukezu, nazakete, genkizkiekeen, zintezkete.

Esaldi Osagarriak

Jaioberriaren gaixoaldiak berebiziko

Euskal Eleberri Existentzialista: Txillardegiren Ekarpena

Leturiaren egunkari ezkutua eta Peru Leartzako

Txillardegik Leturiaren egunkari ezkutua argitaratu zuenean, euskal nobelagintzak aro berri bati ekiten ziola zirudien. Gaia, giroa eta kokapena ezohikoak ziren. Eleberri honek Unamunoren ukitua du, baita Jean-Paul Sartre eta Albert Camus idazle existentzialisten kutsua ere. Ohitura-nobeletan ageri ziren baserrietako eta herri txikietako girotik aldentzen dela esan daiteke, lehen pertsonan idatzia baita.

Txillardegiren bigarren nobelan, Peru Leartzako izenekoan, eguneroko bizimodu aspergarriak eta denboraren ihesak kezkatzen dute pertsonaia nagusia. Liburu bietan hizkuntza da alderdirik ahulena; nabaria da euskaldunberri gazte baten idazkera...

Larramendi: Bizitza

Andoainen jaio zen, geroago Salamancan ikasi (Irakasle ere izan zen Salamancan) eta ondoren Jesuita egin zen. Gizon alaia izan zen bizitza osoan. Euskal Herriko pertsona argienetakoa izan zen eta euskararen eta Euskal Herriaren aldeko gauza asko idatzi zituen, eta horrez gain, ondorengo beste idazle asko ere hori egitera bultzatu zituen. Azken urteak Loiolan eman zituen, hil arte.

Obra

Nahiz eta euskaraz ere idatzi, bere lan gehienak gaztelaniaz idatzi zituen. Gaztelaniaz idatzi zituen obrek euskal literaturan ere eragina izan zuten.

Euskararen aldeko lana

Euskararen aldeko lana bi modutan egiten du:

1. Euskaldunak beren hizkuntzaz harro egotea bultzatzen du, eta euskara gutxiesten dutenak lotsagarri uzten ditu.
2. Euskara lantzen eta

Bigarren Aldia (1969-1976)

Aldi honetako hasierako urteetan, frankismoaren kontrako oposizio politikoa etengabe indartzen hasi zen. Testuinguru honetan kokatzen dira ETAren sorrera, errepresioaren areagotzea, ikastolen mugimenduaren hasiera, gau-eskolak, aldizkariak, jaialdiak, Ez Dok Amairu taldearen sorrera, Euskara Batuaren sorrera, eta manifestazio eta kale-istilu sutsuagoak. Giro horretan, euskal narratibaren modernizatze bideak koska bat aurrerago egiten du "Egunero hasten delako" eleberriarekin, Ramon Saizarbitoriaren obra honek urratze-lan garrantzitsua burutu baitzuen.

Eleberrigintzaren ezaugarriak:

• Auzitan jartzen du pertsonaiaren irudia eta garrantzia.
• Eleberrigileak desagertu egiten du eleberritik.
• Narratzaile anonimoa, objektibotasun

Testu Antolatzaileak

Testu antolatzaileak ideiak lotzeko eta testuaren kohesioa hobetzeko erabiltzen diren hitz edo esamoldeak dira.

Gehitzea

• honenbestez
• era berean
• gainera
• halaber
• ere
• orobat

Aurkaritza

• dena dela
• ordea
• berriz
• aitzitik
• ahatik
• behinik behin
• bestalde
• ostera
• alabaina
• haatik
• hala ere

Ondorioa

• hala
• orduan
• hortaz
• halatan
• beraz

Kausa

• ezen
• izan ere
• bada
• zeren

Adibidea

• besteak beste
• alegia
• hots
• hala nola
• esaterako
• hala...nola
• kasu

Zerrendatzea

• honako hauek
• hona hemen

Konparazioa

• bezala
• adina
• antzeko
• konparazio batera

Sinonimoak

Hitz bakoitzaren ondoan bere sinonimoa agertzen da:

Mehar

estu

Fina

ona

Ikara

beldurra

Hedatu

zabaldu

Apeta

desio

Txit

oso

Ezkilak

kanpaiak

Larri

handi

Herabe

lotsati

Hurreratu

gerturatu

Lerden

eder

Hosto

orri

Lana

beharra

Adinako

bezain

Entzun

aditu

Sasoi

garai

Sosik

dirurik

Patrikak

poltsikoak

Belardi

zelai

Jarraitu

segitu

Muturtu

haserratu

Ehorztu

lurperatu

Zendu

hil

Gomuta

pentsamendu

Uxatu

kanporatu

Ezbehar

istripu

Usu

askotan

Garaia

altua

Egotzi

kaleratu

Erietxe

ospitale

Pasa

igaro

Aintzina

aspaldi

Gupida

erruki

Iaioa

trebea

Egoskorra

burugogorra

Irudia

itxura

Abar

adar

Idortu

lehortu

Urdindu

ile-

Zer da Azalpen Testu bat?

Azalpen-testuen helburu nagusia informatzea da: hartzailea testuinguruko zerbaiten jakitun egin edota horri buruzko azalpenak ematea, hala gertakari zein prozesu batena, nola tresna baten ezaugarriena. Azalpen-testuek, beraz, nagusiki funtzio erreferentziala betetzen dute.

Azalpen Testuaren Ezaugarriak

Azalpen batek, egiaz adierazgarria izateko, hiru ezaugarri nagusi bete behar ditu:

• Argia izatea: Azalpenak ulergarria izan behar du. Horretarako, ideiak ondo egituratuta aurkezteaz gain (koherentzia), ideien arteko lotura ondo adierazi behar da (kohesioa).
• Zehatza izatea: Hitz eta esapide bakoitzak bere esanahi zehatza izan behar du azalpenetan. Azalpen zientifiko-teknikoek zurrunki betetzen dute baldintza hau: guztiz lexiko

Euskal Pizkundea: Susperraldi Kulturala (1876-1936)

Euskal Pizkundea 1876tik 1936ra euskal kulturak bizi izandako susperraldiari deritzo. Bi aro nagusi bereizten dira:

• Lehen Aroa: 1876an hasi zen, Foruak galtzearekin batera.
• Bigarren Aroa: Primo de Riveraren diktaduraren ostean hasi eta Gerra Zibila hasi arte iraun zuen.

Helburuak eta Ezaugarriak

Mugimendu honen helburu nagusiak hizkuntzaren defentsa, herri-nortasunaren adierazle gisa, eta kulturaren balioberritzea izan ziren.

Lorpenak eta Garapenak

Euskal Pizkundean zehar, hainbat lorpen eta garapen garrantzitsu izan ziren:

• Aldizkari eta elkarte ugari sortu ziren.
• Ikerketa lan ugari egin ziren.
• Eleberriaren hastapenak finkatu ziren.
• Literatura-lehiaketak antolatu ziren.
• Ikastolak sortu ziren eta lehen

Hizkuntza Aldaeren Definizioak

Dialektoa

Dialektoa ezaugarri linguistiko bereziak dituen hizkuntza-aldaera bat da, lurralde-eremu jakin batean erabiltzen dena. Euskalkiak euskararen dialektoak dira.

Soziolektoa

Soziolektoa gizarte-talde jakin baten hizkuntza-aldaera da (adinaren, kulturaren edo klase sozialaren arabera bereizi daiteke).

Aldaera Estandarra edo Batua

Aldaera estandarra edo batua erreferentziazko hizkuntza-eredua da, aldaera geografiko desberdinetako hiztunen arteko komunikazioa errazteko sortua.

Idiolektoa

Idiolektoa norbanakoaren aldaera da, hiztun bakoitzaren hizkera.

Hizkera Mailak

Testuinguruaren arabera, hizkuntza-forma batzuen edo besteen alde egiten da. Hiru hizkera-maila daude:

• Lagunartekoa
• Zaindua
• Jasoa

Euskalkiak

Euskararen dialektoei...

Aditz Laguntzaileak

IZAN (Izatea)

Orainaldia:

• naiz
• zara
• da
• gara
• zarete
• dira

Iragana:

• nintzen
• zinen
• zen
• ginen
• zineten
• ziren

UKAN (Ukitzea)

Orainaldia:

• dut
• duzu
• du
• dugu
• duzue
• dute

Iragana:

• nuen
• zenuen
• zuen
• genuen
• zenuen
• zuten

NORI-NORK

Orainaldia:

• diot
• diozu
• dio
• diogu
• diozue
• diote

Iragana:

• nion
• zenion
• zion
• genion
• zenion
• zioten

NOR-NORI-NORK

Orainaldia:

• diot
• diozu
• dio
• diogu
• diozue
• diote

Iragana:

• nion
• zenion
• zion
• genion
• zenion
• zioten

NOR-NORK

Orainaldia:

• dut
• duzu
• du
• dugu
• duzue
• dute

Iragana:

• nuen
• zenuen
• zuen
• genuen
• zenuen
• zuten

Subjektu Motak

Nor

Ekintza egiten duen subjektua adierazten du.

Adibidea: Nor dator?

Nork

Ekintza eta objektu zuzena egiten duen subjektua adierazten du.

Adibidea: Nork liburua irakurri du?

Deklinabide Kasuak

NORA

Norabidea adierazten du.

Adibidea: Etxera

NONDIK

Jatorria edo abiapuntua adierazten du.

Adibidea:

Euskal Literaturako Idazle Nagusiak

Kultur Eragile eta Politikaria

Legelari-ikasketak egin zituen Madrilen eta, ondoren, gerente lanetan jardun zuen bizitza osoan, bidaia ugari eginez. Politikaz gain, enpresa-gizona, idazlea eta kultur eragilea izan zen. EAJko militantea izanik, Madrilgo Gorteetan diputatu izatera iritsi zen.

Xabier Lizardi (1896-1933)

Lizardik hizkera poetiko berria sortu zuen, olerkiaren musikaltasunari garrantzi izugarria emanik. Euskarak trinkotasunerako eta elipsirako zituen baliabideak muturrera eraman zituen; gainera, maisuki erabiltzen zituen figura literarioak.

Hizkuntza eta Estiloa

• Hizkuntza: Gipuzkeran oinarriturik, aranismoaren eredua erabiltzen zuen, eta honek zaildu egiten zuen bere olerkiak ulertzea.
• Gaiak: Sentiberatasun