Euskararen aldaerak: dialektoak, euskalkiak eta batua

Laburpena

Testuak hizkuntza-aldaeren kontzeptuak azaltzen ditu: dialektoa, soziolektoa, idiolektoa eta aldaera estandarra edo batua, baita hizkera-mailak ere. Gero, euskalkien sailkapen historikoa azaltzen du, Bonaparte-ren zortzi euskalkitik Zuazo-ren bost euskalkietara arte. Azkenik, euskara batuaren estandarizazio-prozesua, eragileak, hautaketa-irizpideak eta helburuak aztertzen ditu.

Funtsezko puntuak

Dialektoa lurralde-eremu jakin batean erabiltzen den hizkuntza-aldaera da, eta euskalkiak euskararen dialektoak dira.
Soziolektoa gizarte-talde jakin baten hizkuntza-aldaera da, adinaren, kulturaren edo klase sozialaren arabera.
Idiolektoa norbanakoaren hizkera da.
Luis Luziano Bonaparte-k XIX. mendean zortzi euskalki bereizi zituen.
Koldo Zuazo-k XXI. mendean sailkapena gaurkotu zuen eta bost euskalki bereizi zituen.
Estandarizazio-prozesua 1968. urtean abiatu zen, Txillardegi, Gabriel Aresti eta Koldo Mitxelena eragile nagusi zirela.
Euskara batuaren hautaketa irizpide historiko-literarioan eta geografiko-demografikoan oinarritu zen; azken honek gipuzkera lehenetsi zuen.

Frogatu zeure burua

Hizkuntza Aldaeren Definizioak

Dialektoa

Dialektoa ezaugarri linguistiko bereziak dituen hizkuntza-aldaera bat da, lurralde-eremu jakin batean erabiltzen dena. Euskalkiak euskararen dialektoak dira.

Soziolektoa

Soziolektoa gizarte-talde jakin baten hizkuntza-aldaera da (adinaren, kulturaren edo klase sozialaren arabera bereizi daiteke).

Aldaera Estandarra edo Batua

Aldaera estandarra edo batua erreferentziazko hizkuntza-eredua da, aldaera geografiko desberdinetako hiztunen arteko komunikazioa errazteko sortua.

Idiolektoa

Idiolektoa norbanakoaren aldaera da, hiztun bakoitzaren hizkera.

Hizkera Mailak

Testuinguruaren arabera, hizkuntza-forma batzuen edo besteen alde egiten da. Hiru hizkera-maila daude:

Lagunartekoa
Zaindua
Jasoa

Euskalkiak

Euskararen dialektoei euskalki deritze. Gaur egun, hainbat euskalki ditugu; hala ere, testu zaharretara joz gero, ohartuko gara euskara zaharrean euskara batuagoa zela. Euskalkiak gerora gertatu diren hizkuntza-adarkatzeak izan dira, zehazki, euskal komunitatearen historian zehar gertaturiko zatiketa administratiboek eta urruntze politiko, sozial eta kulturalek eragindakoak.

Euskalkien Lehen Sailkapena (XIX. mendea)

Euskalkien lehen sailkapena Luis Luziano Bonaparte ikertzaile frantsesak egin zuen XIX. mendean, eta zortzi euskalki bereizi zituen:

Bizkaiera
Gipuzkera
Hego Nafarroa Garaia
Ipar Nafarroa Garaia
Mendebal Nafarroa Beherea
Ekialde Nafarroa Beherea
Lapurtera
Zuberera

Euskalkien Gaurkotutako Sailkapena (XXI. mendea)

XXI. mendean, Koldo Zuazo ikertzaileak sailkapen hura berrikusi eta gaurkotu egin zuen, eta bost euskalki bereizi zituen:

Mendebalekoa
Erdialdekoa
Nafar-lapurtarra
Nafarroa Garaikoa
Zuberotarra

Euskararen Estandarizazio Prozesua

Lapurtar klasikoek eta gipuzkerak zuten tradizio eta kultura handienak, eta prestigio horrek eragina izan zuen euskara batuan.

Estandarizazioaren Abiapuntua eta Eragileak

1968. urtean abiatu zen estandarizazio-prozesua, eragile nagusiak hauek izanik: Txillardegi, Gabriel Aresti eta Koldo Mitxelena.

Euskara Batuaren Hautaketa Irizpideak

Bi irizpideren arabera hautatu ziren euskara batuaren formak eta egiturak:

Irizpide Historikoa eta Literarioa: Gehien idatzi/erabili zen hizkuntza aukeratu zen, hau da, testu idatzi eta inprimatuen arabera.
Irizpide Geografiko-Demografikoa: Hiztun gehien eta komunitate trinkoena zuena lehenetsi zen (gipuzkera).

Euskara Batuaren Sorreraren Helburuak

Euskara batuaren sorreraren helburuak honako hauek izan ziren:

Hiztunek erreferentziazko hizkuntza-eredu bat izatea.
Ikaskuntza eta irakaskuntza erraztea, hiztun berriak bereganatu ahal izateko eta komunitatea sendotzeko.
Esparru formaletan euskaraz aritzeko aukera izatea.

Ohiko galderak

Zer da dialektoa?

Dialektoa ezaugarri linguistiko bereziak dituen hizkuntza-aldaera bat da, lurralde-eremu jakin batean erabiltzen dena. Euskalkiak euskararen dialektoak dira.

Zenbat euskalki bereizi zituen Bonaparte-k?

Luis Luziano Bonaparte ikertzaile frantsesak XIX. mendean zortzi euskalki bereizi zituen: bizkaiera, gipuzkera, hego eta ipar Nafarroa Garaia, mendebal eta ekialde Nafarroa Beherea, lapurtera eta zuberera.

Noiz hasi zen euskara batuaren estandarizazio-prozesua?

Estandarizazio-prozesua 1968. urtean abiatu zen. Eragile nagusiak Txillardegi, Gabriel Aresti eta Koldo Mitxelena izan ziren.