1876ko uztailaren 21eko legearen kokapena

Lehenengo mailako testu juridiko bat da 1876ko uztailaren 21eko legea; gertakarien garaian idatzita dagoelako eta informazio zuzena ematen duelako. Bertan, Antonio Cánovas del Castillok Euskal Herriko foruak abolitzeko neurriak zehazten ditu.

Espainiako Hirugarren Gerra Karlista bukatzean, 1876ko uztailean, atera zuten lege hau Madrilen. Egileak Espainiako Gorteak dira. Legea Gipuzkoan, Araban eta Bizkaian aplikatu zenez, esan daiteke haiek direla hartzaile nagusiak, nahiz eta gizarte osoan eduki zuen eragina.

Testuaren analisia: Kontzertu Ekonomikoa eta zergak

Kontzertu Ekonomikoaren bitartez, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Arabako herritarrek Estatuan ordaintzen diren zerga berberak ordaindu beharko dituzte....

1839ko Urriaren 25eko Legearen Azterketa

Aurrean daukagun testua Gorteek idatzitako eta Isabel II.ak, garaiko erreginak, sinatutako 1839ko urriaren 25eko Legea da.

Iturri primarioa da, 1839. urtean onartu zelako eta urte horri buruz hitz egiten duelako. Madrilen idatzi zen, Espainiako hiriburua baitzen, sistema liberalaren finkapen garaian, Maria Kristinaren erregeordetza bitartean (Isabel II.a adin txikikoa baitzen).

Testua juridikoa da, lege bat delako eta artikuluetan banatuta dagoelako, baina kutsu politikoa ere badu, foruek jasandako aldaketei buruz mintzo delako. Publikoa da, Euskal Herriko biztanle guztiei zuzenduta dagoelako, eta honen helburua foruen egoeraz informatzea da.

Testuaren Egitura eta Ideia Nagusia

Testua ondorengo ideia nagusiaren...

Errepublika Federala (1873ko ekaina)

1873an, Pi i Margall presidente zela, errepublikarren arteko zatiketa gero eta nabarmenagoa izaten hasi zen. Alde batetik, kontserbadoreak eta erradikalak zeuden, eta bestetik unitarioak eta federalistak. Pi i Margallek konstituzio federalaren proiektua aurkeztu zuenean, unitarioak honen kontra agertu ziren, muturreko federalistek (kantonalistak) Gorteetatik alde egin zuten eta iraultza kantonala hasi zen Andaluzian eta Levanten.

Horretaz gain, langileen greba orokorrak antolatu ziren Katalunian eta Valentzian, eta Hirugarren Gerra Karlista zabaldu zen Euskal Herrira, Kataluniara eta Castellonera. Liskar guzti horiengatik, 1873ko uztailean Pi i Margallek dimisioa eman behar izan zuen eta Salmeron izendatu...

Langile-mugimenduaren hastapenak

→ Langile mugimendua: soldatapeko langileek beren lan eta bizi egoera hobetzeko eginiko ekintza kolektiboen multzoa.

→ Hasieran langileak makinak suntsitzen zituzten → mugimendu horri → luddismoa.

→ Lehen garaietan langileek debekatuta zuten beren interesak defendatzeko elkarteak sortzea.

→ Elkartzeko eskubidea Britainia Handian aitortu zen lehen aldiz.

→ XIX. mendean.

→ Geroztik langile elkarteak sortzen hasi ziren, hau da, sindikatuak.

→ Langileen presio-tresna nagusia greba zen → lan baldintza hobeak eskatzen zituzten.

                                                                           → sufragio unibertsala ere...

Marokoarrak eta Abd-el-Krim

• Frantsesen eta espainiarren eraginpeko lurraldeen arteko mugak zehaztea ez zuten marokoarrek onartu. Ez zituzten beren lurraldean tropa espainiarrak nahi, eta istiluak sortu ziren.

• Abd-el-Krim: Espainiar armada garaitu zuen Annualen, 1921ean. 1926an, Pétain mariskalaren pean zeuden tropa espainiar eta frantsesen aurrean errenditu behar izan zuen. Erbesteratu egin zuten, eta 1947tik aurrera Kairon bizi izan zen.

Espainiar Armada eta Annualeko Hondamendia

• 1912an hasi zen Maroko iparraldeko babesletza, baina espainiarrek ezin izan zuten lurraldea menderatu 1927 arte. Bitartean, babesletza hari eusteak galera handiak eragin zizkion Espainiari, dirutan zein jendetan. Ofizial espainiarrek ez zuten inolako trebeziarik erakutsi

1917ko Krisia: Berrezarkuntzaren Gatazkak

Berrezarkuntzako sistemak hiru motatako gatazkei egin behar izan zien aurre:

• Krisi militarra: Defentsa Batzordeak.
• Krisi politikoa: Parlamentarien Biltzarra.
• Gizarte krisia: Greba Orokorra.

Berrezarkuntzako Erregimenaren Agonia

1917ko krisitik aurrera, Espainian hiru arazo nagusi sortu ziren:

Ezegonkortasuna eta Kontzentrazio Gobernuak

Hau alderdien txandaketa salbatzeko egin zen. Ez ziren egonkorrak, ezin zutelako akordioetara iritsi. Aldi honetan gobernuburu izan ziren: García Prieto, Maura eta Romanones. Arazorik larriena Kataluniak erabateko autonomia estatutuari buruzko errebindikazioa izan zen.

Gizarte Gatazkak eta Langile Mugimendua

Andaluzian nekazarien egoera oso txarra zen gerraren ondorioz. CNT eta...

Erregimenaren Bilakaera

Alfontso XII.aren Erregealdia

a) Alderdi Kontserbadorearen Gobernua (1875-1881)

Cánovasek bere sistema politiko berria ezartzeko beharrezkoa zuen bake zibila eta soziala lortu zuen. Iparraldean karlistekin bakea sinatu zuen. Kuban independentistekin bakea lortzeko proiektua jarri zuen abian. Espainiak Kubari autonomia eman zion, baina 1895ean gatazka berpiztu zen.

Cánovasek ezarritako neurriak:

• Eskubideak mugatu.
• Biltzeko eta adierazteko askatasuna murriztu.
• Prentsa askatasuna murriztu eta zentsura handitu.
• Guardia Zibilaren izaera zibila kendu eta izaera militarra ezarri.

b) Alderdi Liberalaren Gobernua

1881ean txandakatze politikoa hasi zen, Sagasta buru zuten liberalekin. Sagastak gizarte erreformak eta gizabanakoaren oinarrizko...

Euskal Herriko Industrializazio Prozesua

Kronologia

• Europan, XVIII. mendearen bukaeran hasi zen industrializazioa.
• Euskal Herrian, Europarekin alderatuta, berandu hasi zen, baina Estatu mailan lehenetarikoa izan zen, Kataluniarekin batera.
• XIX. mendearen erdialdean hasi zen Bizkaian, eta XX. mendearen hasieran Gipuzkoan; beranduago, Araban eta Nafarroan.

Faktoreak

• Kokapen geografikoa

  • Frantziako mugaren ondoan kokatua.
  • Kostaldeko euskal probintziak gune pribilegiatuak izan ziren eraginak jasotzeko (teknika, zientzia, filosofia, etab.).
  • Ingalaterratik hurbil, Europako iparraldera doan merkataritza-bidean kokatua.

• Natur baliabideak

  • Energia lortzeko ura eta burdina zituen.

• Legediak

  • Legedi liberalek produkzioa eta merkatuak liberalizatu zituzten, eta aduanak

Industrializazioa eta Gizarte Aldaketa Bizkaian

Industrializazioak Bizkaiko egitura sozioekonomikoa guztiz eraldatu zuen. Bizkaiko langile-klasea bat-batean sortu zen, formula kapitalista berriak arin zabaldu baitziren. Bilboko itsasadarreko eskualdeak, hau da, Bilbo eta Nerbioi ibaiaren ezkerraldeak, jasan zuen eraldaketarik handiena. Garapen ikusgarri hori “gizarte berri” baten sorburu izan zen, etorkinez osatua eta euskal munduarekin oso harreman gutxi zuena.

Meatzariak eta Industria-langileak

Bizkaiko langile-klase honetan oinarrizko bereizkuntza bat zegoen: meatzariak eta industria-langileak. Bizimodu eta lan-baldintzarik txarrenak meatzariek zituzten. Bizkaiko meatzaritzak langile-kopuru handiak behar zituen, espezializaziorik gabeak,...