Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Manuel Primo de Riveraren Diktadura (1923-1930)

Estatu kolpearen kausak

Espainiak arazo politikoak, ekonomikoak eta sozialak zituen. Horri Annualeko porrota gehitu behar zaio. Bertan hildako asko egon ziren eta diru galera handiak ekarri zituen. Beranduago, Frantziaren laguntzaz, lur horiek berreskuratu zituen. Faktore hauek 1923ko estatu kolpea eragin zuten. Primo de Rivera Afrikan zegoen jeneraletako bat zen.

Bartzelonako kapitain-jeneralak, Miguel Primo de Riverak, 1923ko irailaren 13an, egunkarietan bere pronuntziamenduaren berri eman zuen, Espainiako politika kritikatuz. Haren ustez, arazoen eragile nagusiak politikariak ziren.

Espainiaren erantzuna estatu kolpearen aurrean

Hasiera batean, iritzi publikoak estatu kolpea onartu zuen, konponbidea...

Gerra zibila Euskal Herrian — sarrera

Gogoratu: gerra zibila 1936ko uztailaren 18an hasi zela. Urte bereko urriaren 1ean Euskal Herriko autonomia‑estatutua onartua izan zen. Proiektu hura, dena den, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa aplikatzeko onartu zen, Nafarroak ez baitzuen ospatutako erreferendumean parte hartu nahi izan. Beraz, estatutua eta Eusko Jaurlaritzaren lana gerrak erabat baldintzatu zuten.

Euskal Gobernua eta gerra zibila Euskadin

1936ko urrian Euskal Gobernua osatu zenean, gerraren zenbait hilabete pasatuak ziren dagoeneko, eta une haietan legezkotasun errepublikarraren defentsa Euskadin ezkerreko alderdiek kontrolatutako Defentsa Juntzen esku zegoen. Urritik aurrera, ordea, Gobernua izango zen gerraren gora‑beheraz eta bere kontrolpeko...

Gizarte- eta Ideologia-oinarriak

Euskal Herriko nazionalismoa, foruak defendatzeko giro berean sortu arren, bere berezitasunak izan zituen nazionalismo katalanaren aldean, eta ez zen burgesia ustez modernotik sortu, jakina. 1876an foru historikoak indargabetu zizkion legeak bi erreakzio eta filosofia mota piztu zituen, eta XX. mendera sartu ziren: amore emanez, egoerari etekina ateratzen jakin zutenena, foruen galera Madrilekin euren onerako itun ekonomikoak adostearekin ordeztuz, eta, tradizionalismoaren izenean, foruak osorik berreskuratzearen alde jo zutenena.

Azken horiek ez ziren industriako burges onarkorrak, gerra karlistaren galtzaileak baizik. Euskal Herri tradizionalari eusten ziotenak ziren, baserritarrak, hirien eta industriaren fenomenoen...

Biografia

Trier (Prusia) 1818 – Londres 1883

Testuinguru Soziala

Industria Iraultza

XVIII. mendearen bigarren zatitik XIX. mendearen hasierara arte — Britainia Handia, Belgika (Valonia), etab.

Ezaugarriak

• Zientzia eta teknologiaren aplikazioa ekoizpenera.
• Ehungintza eta burdingintza industrien mekanizazioa.
• Lan-harremanen despertsonalizazioa.
• Energia-iturri berriak (lurruna, ikatza).
• Garraiobideen iraultza (trena, lurrun-itsasontziak).
• Hiri-proletalgoaren agerpena.

Ondorioak

• Demografikoak: Populazioa nekazaritza-ingurunetik hirietara mugitu zen. Migrazioak.
• Ekonomikoak: Kapitalismoa eta serieko ekoizpena.
• Sozialak: Proletalgoa eta langile-mugimenduaren sorrera.
• Ingurugirokoak: Kutsadura eta lurraren ustiaketa irrazionala.

Langile Mugimendua

Bizi-baldintzen

Euskal Herriko Industrializazioa

Ezaugarri Nagusiak

Euskal Herriko industrializazioa Bizkaiko industria iraultza izan zen, burdina eta siderurgian oinarritua.

Noiz? XIX. mendearen aurrera, Bigarren Karlistaldiaren eta foru legeen aldaketen ondorioz.

Protagonista burgesia berria izan zen, ez merkataritza-burgesia tradizionala. Meategien jabeak, nagusiki, britainiarrak ziren. Siderurgiarako euskal burdina esportatzen zen, eta esportazio horretatik lortutako mozkinak bertako siderurgia-industrian inbertitu ziren.

Garapena eta Kronologia

Boluetako Santa Ana izan zen lehen sozietate anonimoa (1840).

1887tik aurrera ekonomiaren kontzepzio nazionalista garatu zen. Ondorioz, atzerritar lehiarekin amaitu beharra ikusi zen. Hori lortzeko, produkzioa ugaritu...

Testuingurua eta Izaera

Testuaren izaera publikoa da, Gaceta de Madrid egunkarian argitaratua, Estatuko aldizkari ofiziala baitzen. Dokumentu ofiziala da, lege bat artikulutan bananduta dagoelako. Cánovas del Castilloren eginkizuna eta erregearen baimena (Alfontso XII.a erregea) nabarmenak dira; dekretua biek sinatzen dute. Lege honen helburua foruak ezabatzea da.

Testuaren Analisia

Dekretuaren izenburu ofizialaren lehen zatian, erregea konstituzionala dela eta erabaki hau Gorteetakoa dela adierazten da. Ondoren, Euskal Herriko eskualde guztietako (Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa) foru-eskubideen indargabetzea aipatzen da:

• Zergen ordainketarako salbuespena (1. eta 3. artikuluak).
• Zerbitzu militarrerako salbuespena.

Salbuespen hauek ezabatu...

Ondorioak

Frantsesen nagusitasuna hasi zen. Gerraren lehen etapan, Napoleon bera Madrilera joan eta hiriburua konkistaz berreskuratu zuenean hasi zen. 1809 eta 1811 bitartean penintsula ia osorik konkistatu zuten, Cadiz izan ezik, hiri hori britainiarrek itsasoz babesten baitzuten.

Batzarrek zuzendutako gerrilla gero eta ugariagoei aurre egin behar izan zieten frantsesek. Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroako lurrak frantsesen kontrolpean erortzen lehenetarikoak izan ziren. Lehen hirurentzat gobernu bakarra eta Nafarroarentzat beste bat sortu zituzten. Erakunde horien buru ez zen Jose I.a, Napoleonen esanetara zeuden militar frantsesak baizik. Hori guztia foruen eta erakundeen galbiderako izan zen.

1812tik aurrera, Napoleonek atzera egin behar...

Trantsizioa Espainian (1975-1982)

Franco jenerala hil eta bi egunetara, 1975eko azaroaren 22an, Lege Organikoa jarraituz, Juan Carlos de Borbón izendatu zuten gorteek Espainiako errege.

Juan Carlosek ez zituen botere guztiak biltzen Francok bezala. Erregea estatuaren eta armadaren buru izatera mugatzen zen, beraz, ezin zuen gobernua zuzendu ezta gorteetako presidente izan. Dena den, gobernuko zein gorteetako presidentearen izendapenean parte hartu zezakeen.

Erregeak aldaketa politikoak nahi zituela esaten da. Hau ulertzeko presio gune batzuk aipatzea ezinbestekoa da:

• Espainiar gizartearen zati esanguratsu batek eskaera demokratikoak aldarrikatzen zituen kalera irtenaz protestaka.
• Nazioarte mailan presioa zegoen Espainia demokratizatu zedin, honetarako

II. Mundu Gerra: Ardatzeko potentzien aldeko jarrera (1939-1945)

Espainiako Gerra Zibila amaitu eta Bigarren Mundu Gerra hasi zen. Ordena faxistak miresten zituztenez, Kominternen aurkako itunarekin bat egin zuten, Nazioen Elkartetik atera ziren eta itun bat sinatu zuten Hitlerren Alemaniarekin.

1939an Franco neutral deklaratu zen. Falangek, Serrano Suñer (Frankoren koinatu eta Kanpo Arazoetako ministroa) gidari zutela, Alemaniak munduan ordena politiko berria ezartzeko egindako erasoaldia arrakastatsutzat jo zuten. Francok gerran parte hartu nahi zuen, baina Espainiaren egoera kaskarra zenez, ezin izan zuen. Madril eta Berlinen arteko harremanak onak ziren, eta 1940an Hitler eta Franco Hendaian elkartu ziren. Topaketak porrot egin zuen, baina...

Zer izan zen Gerra Hotza?

Bigarren Mundu Gerraren amaierak ez zuen bake egonkorrik ekarri. Gerra amaitu eta berehala, agerikoa zen bi superpotentzien arteko antagonismo izugarria: AEB eta SESB, politika, ideologia eta ekonomia arloetan. Antagonismo horrek Gerra Hotza izeneko gatazka eragin zuen.

Aldi horretan, mundua elkarren aurkako bi bloketan banatu zen:

• Mendebaldeko blokea: Estatu Batuak eta haren aliatuak.
• Bloke komunista: Sobietar Batasuna eta Ekialdeko Europako haren aliatuak.

Bloke bakoitzeko herrialdeek antolaketa uniformea zuten. Mendebaldeko herrialdeetako ekonomia eta politika sistemak Estatu Batuen sistemen antzekoak ziren, eta sobietar blokeko herrialdeenak, berriz, SESBen sistemen parekoak. Potentzia bakoitzak bere blokea kontrolpean...