Ekonomia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Tributuak

Tributua ordainketa-betebehar bat da, herritar guztiek Estatuari ordaindu behar diotena, honek ondasun eta zerbitzu batzuk eskaintzeko eta premiak asetzeko.

Tributu Motak

Zergak

Eskatzen diren tributuak dira, kontraprestazio zuzenik eman gabe. Zerga motak hauek dira:

1. Zuzenak

   Zergapetzen dituzte:

   • Lanetik sortutako errentak (besteren kontuko langilearen nomina)
   • Jarduera ekonomikoko errenta (autonomoak eta ondasun erkidegoak)
   • Ondasun higigarrien errenta (epean jarritako interesak)
   • Higiezin-kapitalaren errenta (lokal baten alokairua)
   • Ondarearen aldaketa (ondarearen plusbalioa edo minusbalioa)

   Pertsona Fisikoen gaineko Zerga (PFEZ)

   Soldata zergapetzen du.

   Sozietateen gaineko Zerga (SZ)

   Sozietateen mozkinak zergapetzen ditu.

2. Zeharkakoak (BEZ)

   Kontsumoa

Jarduera Ekonomikoa

Ondasuna materiala da, nahi bat edo premia bat asetzeko aukera ematen duena.

Ondasun Motak

Eskuragarritasunaren arabera

• Ondasun libreak: premiak asetzeko ondasunak dira, baina jaberik eta preziorik ez dutenak.
• Ondasun ekonomikoak eta zerbitzuak: urriak dira eta ordaindu egin behar dira erabiltzeko.

Funtzioaren arabera

• Kontsumo-ondasunak: pertsonen premiak zuzenean asetzen dituztenak.
• Kapital-ondasunak: pertsonen premiak zeharka asetzen dituztenak.

Jarduera ekonomikoa pertsonen premiak asetzeko ondasunak eta zerbitzuak lortzeko prozesuari esaten zaio. Prozesu honek hiru galdera nagusi erantzuten ditu: Zer, nola eta norentzat ekoitzi?

Ekoizpen Faktoreak eta Eragile Ekonomikoak

• Ekoizpen faktoreak: natura-baliabideak, lana eta kapitala.

Zertan datza sindikatu baten lana?

Sindikatu bat langileen erakunde bat da, bere kideen eskubideak babesteko eta interesak sustatzeko prestatua, soldatari, prestazioei eta lan-baldintzei dagokienez. Sindikatuak langileek sortzen dituzte, langileek osatzen dituzte eta langileei mesede egiteko pentsatuta daude.

Sindikatuek, askotan, talde profesional jakin bateko langileak biltzen dituzte, adibidez, itsasoko jendea.

Lan kontratua:

Lan-kontratua enpresaburuaren eta langilearen arteko akordioa da. Horren arabera, enpresaburuak bere gain hartzen du enpresaburuaren kontura eta haren zuzendaritzapean zenbait zerbitzu emateko betebeharra, ordainsari baten truke.

Hitzarmen Kolektiboa:

Konstituzioan aitortuta dago, negoziazio kolektiborako eskubidearen bermearen...

Komanditario Sozietate Hutsa

Ezaugarriak:

• Bi bazkide mota:
  • Bazkide kolektiboak: Sozietatea zuzenean kudeatzen dute eta erantzukizun pertsonala, solidarioa eta mugagabea dute.
  • Bazkide komanditarioak: Ekarpen ekonomikoa egiten dute, ez dute kudeaketan parte hartzen eta emaitzetan parte hartzen dute.
• Gutxienez bi bazkide behar dira (bat kolektiboa eta bestea komanditarioa).
• Bazkide izaera ezin da askatasunez aldatu, gainerakoen adostasunik gabe.
• Izenak bazkide kolektiboen izenak eta "eta konpainia" edo "Komanditako sozietatea" adierazmoldeak eraman behar ditu.
• Sozietateen gaineko Zergak zergapetzen ditu.

Komanditario Sozietate Akzioduna

• Bazkide komanditarioen partaidetza akzioz osatuta dago; sozietate anonimoen araudia aplikatzen zaie.
• Gutxieneko kapitala:

Sektore ekonomikoaren arabera

Lehenengoa: Nekazaritzako lehengaiak (adib. Esteviako landareak).

Bigarrena: Lehengaiak eraldatzea (adib. Estevia-orriak infusiorako).

Hirugarrena: Zerbitzuak: garraioa, logistika, administrazioa (adib. farmazia-laborategiak).

Finantzaketaren arabera

Publikoa: Administrazio Publikoaren jabetza; herritarren zerbitzua irabaziaren aurretik. Defizitarioak izan ohi dira (adib. Osakidetza).

Pribatua: Ekimen pribatuarena; irabaziak lortzea helburu (adib. IMQ).

Kontratazio-motak

Enplegu Publikoaren Eskaintza (EPE)

Enplegu Publikoaren Eskaintza (EPE) administrazio publikoek plantilletan langileak sartzeko erabiltzen duten tresna da. Urtero onartzen dute eta aldizkari ofizialean argitaratzen da (BOE edo autonomia erkidegoarena)....

Izendapena

Langile finkotzat (PEF):

• Dagokion administrazioak autonomia-erkidego bakoitzaren egunkarian argitaratzen du ebazpena.
• Informazioa: hautagaien izenen zerrenda, esleitutako plazari dagokion zentroko langile-unitatean lanpostuaz jabetzeko epea eta profesionalarentzat interesgarriak diren beste alderdi batzuk.

Aldi baterako estatutuko langileentzat (PET):

• Barne-sustapenerako eta aldi baterako barne-sustapenerako.
• Hautagaiak lehiaketan lortutako emaitzen arabera ordenatuko dira, merezimenduen baremoarekin.
• Izendapena deialdia egin duen zentroko gerentearen ebazpen bidez egingo da, eta iragarki-taulen bidez zabalduko da.

Giza baliabideen kudeaketarako informatika-aplikazioak

Osasun-zentro bateko gastuen %65a langileena da; kudeaketa eraginkorra...

1. Ekonomia eta sistema ekonomikoak

1.1. Ekonomia eta sistema ekonomikoak

Gizakiok beharrizan batzuk ditugu: elikadura, etxebizitza, jantziak, aisialdia, eta abar. Beharrizan hauek ondasun eta zerbitzu urrien bidez asetzen ditugu. Ondasun eta zerbitzu horiek erabilera alternatiboak dituzte, eta ondasun ekonomikoak deitzen dira. Ondasun ekonomikoak erabilgarriak, urriak eta besterenganagarriak edo eskualdagarriak dira.

Beste alde batetik, gizakiok ondasun mugagabeen bidez asetzen diren beste beharrizan batzuk ditugu, hala nola arnasa hartzea, argia, berotasuna... Horrelako beharrizanak asetzeko beste ondasun mota bat dugu: ondasun askeak edo libreak. Hauek mugagabeak dira eta mundu osoa asetzeko adina daude. Adibide batzuk: airea, eguzkia, itsasoaren...

Autonomia Erkidegoen Finantzaketa

Foru Erregimena

Lurralde historiko horietako bakoitza bere administrazio fiskalak bildutako zergekin finantzatzen da. Estatuarekin itun bat egiten da estatuaren karga orokorrak ordaintzeko inportazioa egiteko.

Erregimen Komuneko Erkidegoak

Nola finantzatzen dira? Zergen bidez: erkidegoak bilduak, estatuak emandakoak, edo estatuarekin partekatuak izan daitezke.

Funtsak

Oinarrizko zerbitzu publikoak bermatzeko gai ez badira jasotzen dituzten laguntzak dira.

Desorekaren Arrazoiak

• Natura baldintzak eta baliabideen banaketa.
• Aldi historiko bakoitzean jarduera ekonomiko dinamikoenen kokapena.
• Gertakizun ekonomiko, sozial eta politikoak.

Desorekaren Adierazleak

• Ekonomikoak: BPG, PC, I+G+B.
• Demografikoak: Biztanleriaren hazkundea

Gaia

Nazioarteko merkataritza

Herrialdeak berak ez dituen ondasunak eta zerbitzuak lortzea. Lurralde jakin batzuetan ondasun eta zerbitzu batzuk ez edukitzea faktore hauen bidez azal daiteke:

• Ekoizpen-kostuak: Eragin erabakigarria dute ondasunen eta zerbitzuen salmentarako ezarritako prezioetan, eta bi faktore hauen araberakoak dira: zer ekoizpen-bitarteko dauden eta zer teknologia erabiltzen den.
• Eskaria: Eskariak nazioarteko merkataritza sustatzen du, praktikan oso zaila baita herrialde batek bere kabuz bertako biztanleen lehentasunak edo beharrak asetzeko beharrezko guztia ekoiztea.

Faktore horiek eragiten dute, besteak beste, nazioarteko merkataritzan. Nazioarteko merkataritza terminoak nazioarteko ekonomia-harremanak oro har adierazten ditu,...

Enpresa eta Ekonomia Kontzeptuak

Merkatu-kuota

Enpresa batek produktu eta zerbitzuen salmentetan dagokion sektore guztian duen proportzioa da, aldi eta une jakin batean zehar.

Marka

Produktu, zerbitzu, enpresa edo instituzio baten izena, terminoa, sinboloa edo diseinu propioa da.

Patentea eta Markertza-fonda

Patentea: Aurkikunde bat egin duenari Estatuak ematen dion agiria da, aurkikunde horren onura zbera bakarrik balia daitekeela adierazten duena.

Merkataritza-fonda: Enpresa batek produzitzen dituen etekin guztien balioa da.

Mozkin-marjina, Fakturazioa eta Ekoizpena

Mozkin-marjina: Salmenta-prezioaren, BZGaz gabe, produkzio-kostuaren edota produktu baten prezioaren arteko aldea da.

Fakturazioa: Enpresa batek aldi batean zehar (urtebetea, hilabetea)...