DBH mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Lehen sektoreko jarduera nagusiak

• Laborantza: Lurra lantzen du barazkiak lortzeko. Elikagaiak, animalientzako bazka edo industriarako lehengaiak lortzen dira.
• Abeltzaintza: Animaliak hazten ditu gizakion aprobetxamendurako. Elikagaiak eta industriarako lehengaiak lortzen dira.
• Baso-ustiapena: Basoen aprobetxamenduan oinarritzen da: elikagaiak eta industria batzuetarako materialak lortzen dira.

Nekazaritzan eragina duten faktore fisikoak

Klima

Landare bakoitzak eguzki-ordu zehatz bat behar du. Nekazaritza ezinezkoa da -0 ºC-tik beherako eta +45 ºC-tik gorako tenperaturak dituzten zonetan, edota haize oso hotzak edo beroak dituztenetan. Landare bakoitza klima zehatz batzuetara egokitzen da.

Erliebea

Nekazaritza ordokietan edo haranetan egiten da batez...

Digestio-aparatua

Aho-barrunbea eta irensketa

• Murtxikatzea: Hortzek elikagaiak murtxikatzen dituzte eta mihiaren laguntzaz listuarekin nahasten dira. Elikadura-boloa sortzen da.
• Irensketa: Elikadura-boloa faringetik hestegorrira pasatzen da, mugimendu peristaltikoen bidez bultzatuta.
• Listua: Ura eta entzimak ditu. Karbohidratoak eta almidoia molekula bakunagoetan bihurtzen ditu.

Faringea eta Hestegorria

Faringea: Arnas aparatuarekin partekatzen du digestio-aparatua. Elikagaiak hestegorrira doaz eta epiglotisa bertan dago.

Urdaila eta Hesteak

• Urdaila: Hestegorria eta heste meharra lotzen ditu bi zuloen bidez.
• Heste meharra: Mantenugai organiko gehienak xurgatzen dira. Heste-biloen bidez odol-zirkulaziora pasatzen dira.
• Heste lodia: Urdaila eta heste meharra

Berrezarkuntzako Monarkia

1. Sistenaren Sorrera

1.1. Berrezarkuntzako Prozesuaren Jatorria

Isabel II.ak abdikatu, erregetza semeari utzi. Alderdi alfontsotar bat sortu zen, bakea eta ordena zihurtatzeko. Canovas ez zuen begi onez ikusten Martínez Campos jenerala. 1874ko abenduan, Canovas Sandhursteko manifestua idatzi zuen, non berrezarkuntza proiektuaren ardatzak jasotzen ziren: monarkia konstituzionala jartzea, tradizio katolikoa eta askatasuna izatea, eta aurreko bi konstituzioak (45 eta 69koa) gainditzea.

1.2. Canovasen Sistemaren Oinarriak

Pragmatismoa politikan. Espainiako ohiturak, historia eta konstituzioa defendatzea. Erregearen eta gorteen arteko subiranotasun partekatua. Armada hau da, prozesu politiko osoa alderdien esku uztea. Hautezkunde...

Izaki bizigabeak eta izaki bizidunak

Izaki bizigabeak: konposatu ez-organikoak, gatza, mineralak eta ura (H2O).

Izaki bizidunak: konposatu kimikoen multzoak dira — ez-organikoak eta organikoak. Konposatu organiko nagusiak honako hauek dira:

• Lipidoak: karbono eta hidrogenoz osatuak (CH), egitura eta energia iturri gisa.
• Gluzidoak: monosakaridoetatik hasi eta azukre konplexuetara.
• Proteina: aminoazidoek osatzen dituzte, funtzio egonkor eta egiturazkoak burutzen dituzte.
• Azido nukleikoak: nukleotidoek osatzen dituzte; DNA informazio hereditarioa gordetzen du.

Zelulen motak

Prokariotoak

Prokariotoak nukleo fisikorik gabe dauden zelulak dira. Adibidez, bakterioak prokariotoen artean sailkatzen dira.

Eukariotoak

Eukariotoak nukleoa duten zelulak dira; animalia...

1876ko Foruen Abolizioa eta Ondorioak

Testu honek Euskal Foruen abolizioa jasotzen du, eta horrek euskal lurraldeko biztanleentzat eragindako aldaketa nagusiak: soldadutza egitera joatea, estatuko gastuetan parte hartzea eta Espainiako konstituzioa onartzea.

Kontzertu Ekonomikoa eta Industrializazioa

Gerora, ondorio gisa, Kontzertu Ekonomikoa azpimarratu behar dugu. Cánovas del Castillok, gobernuburu zela, euskal probintzietako ordezkariekin itun hau sinatu zuen. Itun horren arabera, Aldundiek finantza-autonomia izan zuten. Hauek urtero adostutako kopuru bat estatuari eman behar zioten. Autonomia administratibo honekin inbertsioak eta zerbitzu asko garatu ziren, azken finean industrializazio prozesua ahalbidetuz.

Nazionalismoaren Sorrera

Foruen...

Mineralak

Mineralak elementu kimiko bakarra duten substantzia kimikoak dira. Adibidez: diamantea karbonoz osatua dago.

Arrokak eta beren motak

Arrokak mineral baten edo hainbat mineralen agregakinak dira, eta Lurraren zatirik solidoena osatzen dute. Arrokak etengabe sortzen, suntsitzen eta eraldatzen dira barne (sumendiak, lurrikarak) eta kanpo eragileen (ura, haizea, tenperatura) ondorioz.

Magmatikoak (plutonikoak eta bolkanikoak)

Magmatikoak magma hoztean eta solidotzean sortzen diren arrokak dira. Barne motak:

• Plutonikoak: magma lurrazpiko geruzen barruan solidotzen da.
• Bolkanikoak: erupzio bolkanikoetan kanpora irteten den magmatik sortzen dira.

Sedimentarioak eta azpimotak

Sedimentarioak lurraren azalean gertatzen diren erosio eta sedimentazio...

Hiztegi txikia: hitz-parak eta itzulpenak

Ondorengo zerrenda originaleko edukia mantendu da; formatu, ortografia eta puntuazio zuzenketak egin dira, eta elementuak irakurtzeko errazago egituratu ditugu.

Hitz-parak (itxuraz jasoak, zuzentzen lagundu direnak)

• absurdu: zentsugabea
• adokin: harritxikizkogaltzada
• aitatu: aipatu
• ale: unitate
• antxeta: kaioa
• antzu: idorra
• apailatzaile: prestatzailea
• apeta: guraria
• arraiadun: marraduna
• arrats: iluntzea
• arrotz: ezezaguna
• asaldatu: larritu
• atarramendu: ondorioa
• ater tu: euriaegitengelditu
• auzi: asuntoa
• aztarren: aztarna
• bebarru: entreplanta
• bederen: behintzat
• berme: garantia
• berritsu: hizketanamaigabearitzendena
• bertute: ontasuna
• berun: plomoa
• bilkura: batzarra
• burnizko: burdinazko
• burutu: gauzatu
• corpus: multzoa
• danbateko: kolpezaratatsua
• debozio:

NOR-NORI Kasua (hura / haiek)

2. Aukeratu egokiena

NORI - NOR (zer)

• Niri ama hurbildu: zait / zitzaidan
• Guri nebaren kromoak galdu: zaizkigu / zitzaizkigun
• Marta eta Enekori boligrafo gorria apurtu: zaie / zitzaien
• Zuei giltzak erori: zaizkizue / zitzaizkizuen
• Herriko lagunei txakurra eskapatu: zaie / zitzaien
• Zuri amamak egiten dituen gailetak gustatzen:

Lurraren Eredu Geodinamikoa

Zertan oinarritzen da Lurraren eredu geodinamikoa? Eredu hau geruzak zer egoera fisikotan dauden eta zer propietate mekaniko dituzten aztertzean oinarritzen da, presioari eta tenperaturari ematen dioten erantzunaren arabera.

• Eredu geokimikoa: Geruzen konposizio kimikoan oinarritzen da.
• Eredu geodinamikoa: Geruzen egoera fisikoan oinarritzen da.

Lurraren Geruzak Eredu Geodinamikoan

• Litosfera: Geruza zurruna da. Bi mota daude: ozeanikoa eta kontinentala. Plaka litosferiko izeneko zatiz osaturik dago, eta hauek mugitu egiten dira.
• Astenosfera: Solidoa da, baina fluidoen gisa mugitzen da. 670 km-ko sakoneratik hasi eta D'' geruzaraino hedatzen den zatia da.
• D'' geruza: Planetako eremurik dinamikoenetako bat da. Kanpo-nukleotik

Gaia: Failak eta Uhin Sismikoak

• Faila: Blokeen desplazamendua eragiten duen harrien haustura da.
• Etenunea: Bi material multzoen artean dagoen banaketa-gainazala da, uhin sismikoak islatzeko eta errefraktatzeko duten gaitasunaren arabera definitua.
• Hipozentroa: Gune sismikoa da; lurrikara edo mugimendu sismikoaren lur barneko sorgunea.
• Epizentroa: Lurraren gainazalean lehendabizi ukitzen duen puntua da, eta hipozentroarekiko bertikalean dago.

Gaia: Eredu Geodinamikoak

Lurraren barne-egitura aztertzeko bigarren eredua da. Eredu geodinamikoak oinarritzat hartuta, geruzak zer egoeratan dauden eta zer propietate mekaniko dituzten aztertzen da, beren presio eta tenperaturei erantzuteko.

Lurraren Geruza Geodinamikoak

• Litosfera: Goi-mantuko zatirik kanpoaldekoena