Bizi-funtzioak: erlazioa, nutrizioa eta ugalketa

Bizi‑funtzioak: erlazioa, nutrizioa eta ugalketa.

Nutrizio‑funtzioa

Nutrizio‑funtzioa: materia eta energia eskuratzea da helburua.

• Autotrofoa: inguruneko materia ez‑organikoa erabiliz materia organikoa bihurtzen du (adibidez: landareak, algak).
• Heterotrofoa: beste bizidun batzuetatik hartzen dute behar duten materia organikoa (adibidez: animaliak, onddoak).

Arnasketa zelularra egiten dute bizidun guztiek energia lortzeko.

Erlazio‑funtzioa

Erlazio‑funtzioa: estimuluak jaso eta erantzuna ematea.

• Izaki zelulabakarrak:
  • Estimuluei erantzuteko 2 mekanismo: mugimendua eta espora sortzea.
• Landareak:
  • Estimuluei bi mekanismo bidez erantzuten diete: nastiak eta tropismoak.
• Animaliak:
  • Erantzuna hiru fasetan

Alderdi metalinguistikoa:1Ikasleek jakin elkarrizketa esploratzailearen funtzionamedua(elkarrekin lanean, entzuten)2Harreman eta kultura jakintzak, zehar konpetentziak ere.3Fontichen proposamena(talde handian=helburu/prozedura, talde txikian=ariketa egin, talde handian=partekatu emaitzak.Elkarrizketa:1.Interakzionalak: eguneroko errutinak(oinarrizko inputa, agurra)2.Transakzionalak:informazio berria, kontestualizazio gutxi.Motak:-Kontaketa(esperientzia komunak, oporrak)-Fikziozko errelatoak (ipuinak)- Gertaerak kontatzea(indibiduala,nola sentitzen garen) Erroreak tipología:motak:1Desbideratze sistematikoa(ez du ikasi, gaitasun falta.Erroreak dira eta egiten dituzte ikasi ez dutelako=gaitasun falta eta input nahikoa ez jasotzeagatik.2 Desbideratze...

Erreforma Luteranoa

XVI. mendeko lehen erreforma erlijiosoa Martin Lutherrek bultzatu zuen. Erreforma eragin zuen gertakaria Leon X.aren proposamen bat izan zen: diruaren truke barkamena ematea, Bramantek proiektatutako Vatikanoko Done Petri basilika eraikitzeko dirua biltzeko. Lutherrek 95 tesiak (1517) idatzi zituen barkamenen kontra.

Aita santuak atzera egiteko eskatu zion Lutherri, baina hark uko egin zion, eta, ondorioz, eskumikatu egin zuten: kristau komunitatetik baztertu zuten. Handik aurrera, Lutherrek kristautasun indibidualaren aldeko doktrina bat garatu zuen.

Luteranismoa Inperio Santuan barrena hedatu zen, eta Karlos V.ak esku hartzea erabaki zuen. Azkenean, luteranismoa gaitzetsi zuen Wormseko Ediktuan (1521) eta Spirako Dietan (...

Espektro Atomikoak

Lagina kitzikatu egiten da eta erradiazioa igortzen du. Erradiazioak zuloa eta prisma zeharkatzen ditu. Azkenean, erradiazioa bere osagaietan banatzen da, eta hauek argazki-plaka batean erregistratzen dira.

Elementu bakoitzak bere espektroa du. Igorpen-espektroez gain, xurgapen-espektroak ere badituzte. Xurgapen-espektroetan marra beltzak agertzen diren leku berberetan, igorpen-espektroetan koloretako marrak agertuko dira.

Hidrogenoaren Espektro-Serieak

Hidrogenoaren (H) espektroa aztertzean frogatutako serieak:

• Zonalde ikusgaian: Balmerren seriea.
• Zonalde ultramorean: Lyman-en seriea.
• Zonalde infragorrian: Paschen, Brackett eta Pfund-en serieak.

Serie hauetan agertzen diren espektro-lerroen azalpena Rydberg-en ekuazioak ematen du:...

Filosofia Modernoa: Arrazionalismoa eta Enpirismoa

René Descartes eta Arrazionalismoa

Europako Kontzientziaren Krisiaren Testuingurua

Descartes Europako kontzientziaren krisi garaian bizi izan zen. Testuinguru politiko eta soziala honako hauek markatu zuten: Monarkia Absolutua, nazioen arteko gerrak eta ezegonkortasun sozioekonomikoa. Hiriak handitu ziren, eta bizitza soziala arrazionalizatzeko beharra sortu zen.

Krisi Kulturala eta Erlijiosoa

Barroko garaian zientzien susperraldia eman zen unibertsitateetatik kanpo, hauek Elizaren menpe zeudelako. Erlijioan, kristautasunaren zatiketak eta katolikoen erantzunak (Kontraerreforma, Trentoko Kontzilioarekin) piztu ziren.

Nominalismoak filosofiaren krisia eta Erdi Aroko planteamenduekiko haustura ekarri...

1896ko "La Lucha de Clases" aldizkariaren analisia

Testu hau “La Lucha de Clases” aldizkari sozialistan argitaratu zen Bilbon, 1896. urtean; horregatik, testu publikoa dela diogu. Artikulu hau langileek idatzi zuten, eta meatzarien bizi-baldintzen inguruko borroka azaltzen du.

Edukiari dagokionez, izaera politikoa du, kapitalismoaren kontraesanak eta botere politikoaren gabeziak seinalatzen dituelako. Era berean, eduki sindikalista du, meatzeetako langileen bizi-baldintzen inguruan azalpenak ematen dituelako. XIX. mende bukaeran, Industria Iraultza egonkortuta zegoen Bizkaian, eta enpresa berriak sortu ziren, metalurgiak bereziki.

Meatzarien lan eta bizi baldintza kaskarrak

Lan baldintzak eta soldatak

Meategiko langileen lan baldintzak dira...

XX. Mendeko Abangoardiak: Sarrera eta Testuingurua

XX. mendean zehar, arte estiloak azkar eta modu nahasian garatu ziren. Iraupen gutxiko mugimenduak agertu ziren, eta egileak, askotan, batetik bestera pasa egiten ziren. Ingurune historiko gisan, abangoardia historikoak deituak izan zirenak, mende hasieratik Bigarren Mundu Gerrara arte iraun zuten; gerra biek eten larria suposatu zutelarik.

Pentsamendu eta Zientziaren Ekarpenak

Ulertu ahal izateko, zientzia mailan zein pentsamendu alorrean egindako ekarpenak hartu behar ditugu kontuan. 1902an, Freudek Ametsen Interpretazioa argitaratu zuen, giza inkontzientea ezagutu ahal izateko oinarria jarriz. Urte batzuk geroago, 1907an, Albert Einsteinek Erlatibitatearen teoria formulatu zuen, fisika tradizionala...

Juntadurazko Perpausak (Koordinazioa)

Perpaus independenteak lotzeko erabiltzen diren juntagailuak:

• Emendiozkoak: eta
• Hautakariak: edo, edota, nahiz, zein
• Aurkariak: baizik, baino, baina
• Alborakuntza hutsa: ; (edo koma)
• Errepikapena: bai...bai..., ez...ez..., hala...nola..., alde batetik... bestetik...

Menderakuntza (Subordinazioa)

Konpletiboak (Osagarriak)

• Uste dut etorriko dela.
• Ez dut uste etorriko denik.
• Etortzea espero dut.
• Etortzeak salbatu du.
• Etortzeari, etortzeko.

Zehar Galderak

• Ez dakit etorriko den.
• ea...-(e)n
• -(e)n ala ez

Erlatibozkoak

• Etorri den neska nire laguna da.
• Etorri dena nire laguna da.
• Etortakoa / Etordakoa (Adibidez: etorritako neska).
• Etortzekoa / Etortzekoak.

Baldintzazkoak

• Ohea egiten ez baduzu, ez zara irtengo.
• Baldin badator...
• Dirua edukiz

Materiaren antolakuntza-mailak

Antolakuntza-maila: Izaki bizidun guztiak zelulaz osatuta gaude. Materia zenbait maila gutxi-asko konplexutan antolatzen da; maila horietako bakoitzari antolakuntza-maila deritzo.

Maila subatomikoa

Atomoak eratzen dituzten partikulen mailari dagokio; hau da, protoiei, neutroiei eta elektroiei.

Maila atomikoa

Atomoek osatzen dute; adibidez, oxigeno atomoa eta karbono atomoa.

Maila molekularra

Atomoak lotuz sortzen diren molekulek osatzen dute; adibidez, ura eta beste batzuk, hala nola proteinak. Izaki bizidunak eratzen dituzten molekulei lehen printzipioak (biomolekulak) deritze, eta bi motatakoak izan daitezke:

• Ez-organikoak: Materia bizidunean nahiz bizigabean daude. Ura eta gatz mineralak dira.
• Organikoak: Materia bizidunean