Bizi-funtzioak: nutrizioa, erlazioa eta ugalketa
Bizi-funtzioak: erlazioa, nutrizioa eta ugalketa
Bizi‑funtzioak: erlazioa, nutrizioa eta ugalketa.
Nutrizio‑funtzioa
Nutrizio‑funtzioa: materia eta energia eskuratzea da helburua.
- Autotrofoa: inguruneko materia ez‑organikoa erabiliz materia organikoa bihurtzen du (adibidez: landareak, algak).
- Heterotrofoa: beste bizidun batzuetatik hartzen dute behar duten materia organikoa (adibidez: animaliak, onddoak).
Arnasketa zelularra egiten dute bizidun guztiek energia lortzeko.
Erlazio‑funtzioa
Erlazio‑funtzioa: estimuluak jaso eta erantzuna ematea.
- Izaki zelulabakarrak:
- Estimuluei erantzuteko 2 mekanismo: mugimendua eta espora sortzea.
- Landareak:
- Estimuluei bi mekanismo bidez erantzuten diete: nastiak eta tropismoak.
- Animaliak:
- Erantzuna hiru fasetan gertatzen da: estimuluak jasotzea, informazioa koordinazio zentrura eramatea eta bertan aztertuta erantzuna ematea.
- Erantzun motak: mugimendua eta substantzia baten sorrera (esekidura edo sekretzioak).
Ugalketa‑funtzioa
Ugalketa‑funtzioa: helburua antzeko ondorengoak sortzea da, espezieak bizirauteko.
Mota nagusiak: asexuala (sexu gabekoa) eta sexuala (sexuduna).
Asexuala
- Bakteriak: zatiketa bidez.
- Animaliak: zatiketa eta gemazioa.
- Landareetan: tuberkulua (patata), erraboila (tipula), estoloiak (marrubia).
- Landareak eta onddoak: espora bidezko ugalketa (batzuk).
Sexuala (animaliak)
Prozesuak:
- Ernalketa: obulua eta espermatozoidea elkartzea.
- Barne‑ernalketa: espermatozoidea eta obulua baten barnean elkartzen dira; zigotoa barruan sortzen da.
- Kanpo‑ernalketa: espermatozoidea eta obulua organismotik kanpo elkartzen dira; normalean ingurune urtarreko organismoetan gertatzen da.
- Enbrioiaren garapena: horren arabera animaliak hiru motatakoak izan daitezke:
- Bibiparoak: enbrioiaren garapena amaren barruan gertatzen da.
- Obiparoak: enbrioia arraultzaren barruan garatzen da.
- Obobibiparoak: enbrioia arraultzaren barruan dago eta arraultza ama barnean darama.
- Erditzea.
Sexuala (landareak)
- Polinizazioa: polenaren garraioa; modu desberdinetan gerta daiteke (haizearen bidez edo animaliaren bidez).
- Polenak eta obuluak ernaltzea: polena pistiloaren obulutegiaren barruan sortu behar da eta bertan ernaltzen da.
- Hazia sortzen da.
- Obulutegia fruituan bihurtzen da.
- Haziek erein behar dira landare berri bat sortzeko.
Oharra: edukia jatorrizko testuan neurriz eta egitura ezberdinetan aurkeztu zen; hemen egitura argiagoarekin eta ortografia‑gramatika zuzenduta aurkezten da, informazioa ezabatu gabe mantenduz.