DBH mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Jaiotza-tasa munduan

Jaiotza-tasa kontzeptuak hiri batean jaio diren haurren kopurua adierazten du.

Jaiotza-tasari eragiten dioten faktoreak

• Garapen ekonomikoa: Herrialde garatuetan, seme-alabak ekartzea zama ekonomikotzat jotzen da. Herrialde azpigaratuetan, ordea, seme-alabak oso gazte hasten dira lanean, eta gurasoak zahartzen direnean zaintzen dituzte.
• Kultura: Zenbait kulturatan, prestigioa ematen diote seme-alaba kopuruari. Mendebaldeko herrialdeetan, ezkontzeko eta lehenengo haurra ekartzeko adina atzeratzen ari da.
• Gizarte egitura: Emakumearen emantzipazioak eta lan mundura sartzeak seme-alaba kopuruan du eragina.
• Faktore biologikoak: Jaiotza-tasa handiagoa izango da gazte asko badaude zahar asko badaude baino.
• Erligioa: Ia erlijio guztiek

Perpaus Elkartuak: Menderakuntzazkoak

Bi perpaus dira, baina maila desberdinekoak: bat perpaus nagusia da, eta bestea mendeko perpausa (perpaus nagusian txertatua). Sailkapena esanahiaren edo funtzioaren arabera edo formaren arabera egin daiteke.

Izen-sintagma Funtzioa (Zer galderari erantzun)

Perpaus Konpletiboak

• -(e)la, -(e)nik, -t(z)ea, -t(z)eak, -t(z)eari, -t(z)eko, baietz, ezetz...

Zehar-galderak (Galdera ez-zuzenak)

• -(e)n, -n ala ez, -enetz...

Izenlagun Funtzioa Betetzen Dutenak

Erlatibozkoak

• -(e)n, -tako (-dako), -(r)iko...

Adizlagun Funtzioa Dutenak

Denborazko Perpausak

Perpaus nagusiak zer gertatzen den esaten digu, eta mendeko perpausak ekintza hori noiz gertatzen den.

• Aurrekotasuna: baino lehen(ago), aurretik, orduko...
• Gerokotasuna: ...eta gero,

Idazle Nagusiak

Aitzol (Jose Ariztimuño Olaso)

Datu biografikoak

Tolosa, 1896 – Hernani, 1936

Lan Nagusiak

Ez da lan zehatzik aipatzen, baina bere artikuluak, kazetaritza-lanak eta literatur kritikak nabarmentzen dira.

Ekarpen Nagusiak

• Euskaltzaleen mugimendua eta euskararen ofizialtasunaren aldeko idatziak izan ziren bere ekarpen nagusietako batzuk.
• Euskaltzaleak taldearen buruzagia: literaturaren eta hizkuntzaren inguruko ekimenak bultzatu zituen.
• Euskararen normalizazioa eta ofizialtasuna aldarrikatu zituen.
• Euskal literaturaren gidari eta antolatzaile nagusia Bigarren Pizkundean.
• Kulturaren bidez herri-nortasuna eta abertzaletasuna sustatu nahi izan zuen.
• Bere pentsamenduan: "Poetak herriaren abangoardia dira", eta kulturak independentziarako bidea

Atomoaren Oinarrizko Egitura

Atomoa materiaren oinarrizko unitatea da. Nukleo batez eta inguruan biraka dabiltzan elektroiez osatuta dago.

Oinarrizko Partikulak

• Protoiak: Karga positiboa duten partikulak, nukleoan kokatuta.
• Neutroiak: Kargarik gabeko partikulak, nukleoan kokatuta.
• Elektroiak: Karga negatiboa duten partikulak, nukleoaren inguruan biraka.

Kontzeptu Nagusiak

• Zenbaki Atomikoa (Z): Nukleoan dauden protoien kopurua. Elementu kimikoa definitzen du.
• Masa Atomikoa (A): Protoien eta neutroien kopuruaren batura. Kalkulua: (% * masa atomikoa + beste % * beste masa) / 100.
• Isotopoak: Elementu bereko atomoak dira, protoi kopuru bera dute, baina neutroi kopuru ezberdina; beraz, masa atomikoa aldatzen da.
• Ioia: Atomo batek elektroiak galtzen edo irabazten

• DNA molekula bakoitzak helize bikoitz bat osatzen du. Base nitrogenatuak barruan daude, eta pentosek eta azido fosforikoak kanpoaldea eratzen dute.

Bi kateak osagarriak dira: adenina timinarekin parekatzen da beti (A-T), eta guanina zitosinarekin (Z-G). Gainera, antiparaleloak dira; hau da, paraleloan daude, baina bata bestearen kontrako noranzkoan.

(2) RNA mezularia (RNAm). DNAren informazio genetikoaren kopia bat da. Haren funtzioa informazio hori nukleotik zitoplasmara garraiatzea da, han proteinak sintetizatzeko molde gisa erabil dadin.

(C) RNA erribosomikoa (RNAr). Proteina erribosomikoekin batera, erribosomak osatzen ditu.

(D) RNA transferentea (RNAt). Aminoazidoak RNA mezulariaren moldera eta erribosometara garraiatzen ditu, proteinak...

Euskal Pilotako Joko Zuzenak

Joko zuzenean pilotariak aurrez aurre kokatzen dira, gaur egungo tenisaren modura. Pilotaren sorreratik XIX. menderaino jokatu diren modalitate guztiak joko zuzen moduan jokatu dira. Hasieran artzainak izan omen ziren lehenengoak, mendi-soro eta belardietan jokatuz. Gaur egun, ordea, paretaren aurkako jokoek (bleka) aurre hartu diote zuzenekoari.

1. Bote Luzea

• Ezaugarriak: Gainerako pilota-jokoen aitzindaria da. Eremu irekietan eta esku hutsez jokatzen da.
• Jokalekua: 60x15 metro inguruko errektangelua. Frontisa duen plazetan jokatu ezkero, pareta fuera bezala hartzen da.
• Arauak: Sakea botarrian egiten da. Gehienbat airez jokatzen da, nahiz eta bote bat onartzen den.

2. Laxoa

• Kokapena: Gaur egun Nafarroako Bidasoa eta Baztan

Tenperatura

Gorputz baten tenperatura haren partikulen mugimenduaren mende dagoen propietatea da. Gorputz baten tenperatura (T) hura osatzen duten partikulen batez besteko energia zinetikoa neurtzeko modu bat da.

Beroa

Tenperatura desberdina duten bi gorputzek elkar ukitzen dutenean batetik bestera transferitzen den energia da beroa.

Bero-transferentzia eta Oreka Termikoa

Tenperatura desberdina duten bi gorputz kontaktuan jartzean, tenperatura altuena duen gorputzak beroa ematen dio tenperatura baxuena duenari, bien tenperaturak berdindu arte. Hori gertatzen denean, bi gorputzek oreka termikoa lortu dutela diogu.

Tenperatura desberdina duten bi gorputz kontaktuan jarriz gero, beroa trukatzen dute. Trukatzen duten bero kantitatea gorputzaren barne-...

Mineralen sailkapena

• Metalezko mineralak: urrea, zilarra, kobrea, burdina.
• Ez-metalak: kareharria, marmola, igeltsua — askok eraikuntzetan erabiltzen dira.
• Energetikoak: ikatza, petrolioa, gasak — energia sortzeko balio dute.

LPEE eta petrolioa

HISTORIA: LPEE: Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundea da.

PETROLIO: ekoizle nagusiak: LPEEko herrialdeak, AEBak, Txina, Mexiko, Kanada...

LPEEko herrialdeen artean, adibidez Mexiko, Errusia, etab. ere badaude.

Lau dragoiak

Hong Kong, Singapur, Hego Korea eta Taiwan.

Multinazionala

Munduan zehar filial edo egoitza ugari dituen enpresa.

Kapitala

Enpresan inbertitzen den dirua.

Inportazioa

Esportazioa

Parke teknologikoa

Kontsumitzaile nagusiak: AEB, Japonia, Kanada, Brasil, Frantzia, Errusia, ... dira.

Energia

Herri Barbaroen Mehatxua

Erromatar Inperioko mugetatik harago hainbat herri bizi ziren, era askotakoak. Erromatarren esanetan, barbaroak ziren. Hitz horrek «atzerritar» esan nahi zuen, baita «zakar», «hezigabe» edo «basati» ere.

Hunoak

Herri barbaro batzuk —esate baterako, hunoak— Asiako estepetan bizi ziren, oso eremu babesgabeetan. Abeltzaintzan jarduten zuten gehienbat, eta beste herri batzuei eraso egiten zieten.

Germaniarrak

Beste herri barbaro batzuk Europako iparraldean eta ekialdean bizi ziren; germaniarrak ziren, hain zuzen ere. Tribuetan antolatzen ziren. Gerrarien batzarrean hartzen zituzten erabakiak, eta batzarkideek buruzagia hautatzen zuten. (1)

Abeltzaintza eta nekazaritza ibiltariaren bidez ateratzen zuten bizimodua,...

Megalito motak

Erabilera ez dago oso argi, baina ziurrenik erlijioarekin zerikusia izango zuen edo, bestela, komunitatearen lurraldea mugarritzeko.

Megalito mota hauek dira:

• Menhirra: Harrizko monolito handia.
• Menhir errenkada: Bata bestearen ondoan ilaran jarritako menhirrak (harri bloke bat).
• Harrrespila: Biribilean jarritako menhirrak. Santutegi direla uste da.
• Trikuharria: Ganbera estalia, bata bestearen gainean jarritako harriz. Bi horizontalean eta beste bat goian.
• Tumulua: Trikuharria lurrez edo harriz estaltzen denean.

Metal aroa

K.a. seigarren milurtekoan gaude (Neolitoan).

Non bizi gara? Non hasten da Metal Aroa hau?

Urrea, zilarra eta kobrea lantzen zituzten, baina K.a. laugarren milurteko arte metalgintza ez zen erabat hedatu.

Metalgintza.