DBH mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Benito Lertxundi: Euskal Kantagintzaren Ikurra

Benito Lertxundi Orio jaio zen, 1942ko urtarrilaren 6an, Errege Egunez. Bera izan zen sendi apal bateko bederatzi anai-arrebetatik azkena.

Lehen Urteak eta Hastapenak

Jaiegun handietan eta familiakoak bildutakoan kantatzen bazuten ere, ez zen musikaririk haien artean. Benitok berak ere zaletasun handiagoa zekarren marrazkietarako-eta, herrian zen organo-jotzaile bati entzuten egotea ere gustatzen zitzaion arren. Garaiko erdal irakaskuntza hura ez zuen batere begikoa, eta herriko eskola bukatutakoan, Zarauzko Arte eta Ofizio Eskolan hasi zen, frantziskotarrenean. Han buztina eta egurra lantzen ikasi zuen, eta bide horretatik lortu zuen lehenengo lana, tallista alegia, zenbait sari irabazteaz gain.

Musika

Energia Motak

• Energia mekanikoa: mugimenduari lotutako energia
• Energia elektrikoa: deskarga edo korronte elektrikoei lotutako energia
• Energia termikoa: beroari lotutako energia
• Argi energia: argiak berarekin dakarren energia
• Energia nuklearra: erreakzio nuklearrei lotutako energia
• Energia kimikoa: erreakzio kimikoek askatzen duten energia

Energia Eraldaketa

Energia mota oro eralda daiteke beste bat lortzeko. Adibidez, aerosorgailuen hegalek bira egitean, haizearen energia mekanikoa energia elektriko bihurtzen da sorgailuan, haren ardatza hegalen ardatzari lotuta baitago. Energia erabiltzean ez da xurgatzen, eraldatu baizik.

Lana

Lana egin behar da karga bat lurretik altxatzeko, gorputz bat bultzaka edo tiraka mugitzeko, malguki bat konprimitzeko edo...

Atomoaren Kontzeptu Historikoa

Leuzipo eta Demokrito (Ikuspegi Etena)

Materia partikula oso txiki eta zatiezinez osatuta zegoen (hau da, atomoz osatua), eta partikula horiek hutsean barrena higitzen ziren.

Aristoteles (Ikuspegi Jarraitua)

Aristotelesek ukatu egiten zituen atomoaren ideia eta hutsaren existentzia. Haren ikuspegi jarraituaren arabera, materia lau elementu presokratikoak konbinatuta osatzen zen: lurra, ura, airea eta sua. Lau elementu horiek betetzen zuten espazioa, eta mundu materialaren berezko izaera eta ezaugarriak eratzen zituzten.

Daltonen Teoria Atomikoa

Daltonen Postulatuak

1. Materia partikula txiki, bereizi eta zatiezinez osatuta dago, eta atomo esaten zaie partikula horiei.
2. Elementu beraren atomo guztiek masa eta propietate berdinak

Materialen Propietate Mekanikoak

Tentsioa eta Deformazioa

Tentsioa: Material batek deformatzeari kontrajartzen dion barne-erresistentzia da.

Deformazioa: Piezak tentsiopean jartzean jasaten duen forma edo dimentsio-aldaketa (neurri-aldaketa).

Elastikotasuna

Elastikotasuna: Materialek, deformatzen dituzten indarrek eragiteari uztean, beren hasierako forma eta dimentsioak (neurriak) berreskuratzeko duten ahalmena edo gaitasuna.

Elastikotasun-muga: Material batek, kargak eragiteari uztean hasierako forma eta neurriak galdu gabe jasan dezakeen kargarik handiena.

Elastikotasun-modulua: Elastikotasun-mugaren barruan, tentsioaren eta deformazioaren arteko zatiduraren balioa da. Elastikotasun-moduluaren arabera, materialak duen zurruntasuna zehaztu daiteke....

Kanpo Eragile Geologikoak

Uharrak, Ibaiak eta Ur-basak

• Uharrak: Malda handia eta emari oso txikikoa da. Ura euria egiten duenean soilik edukitzen du.
• Ibaiak: Emari erregularra eta bide luzea dute.
  • Goi ibilgua: Malda handiko eremua, higadura eta garraioa nagusi.
  • Erdiko ibilgua: Malda txikiagoa. Higadurak eta garraioak indarra galtzen dute, eta materiala jalkitzen hasten da.
    • Meandroak (Ibaiak dituen bihurguneak).
    • Ibai-terrazak (Ibai-ertzetan metatzen diren materialak).
  • Behe ibilgua: Malda oso txikia da. Ibaiak ez du higatzeko ahalmenik, eta sedimentuak jalkitzen ditu.
    • Delta (Ordoki horien ondorio bat, itsasgora eta itsasbeherak eragindakoa).
• Ur-basak: Landarerik gabeko, malda piko eta lurzoru buztintsuetan higatzen du batik bat. Horren ondorioz Badland-

Baladak: Narratzailea eta Ezaugarriak

• Narratzailea: Ezkutuan.
• Estiloa: Esaldi motz eta adierazgarriak.
• Pertsonaiak: Ez dira deskribatzen, ekintzen bidez agertzen dira; ez da haien ezaugarri fisiko edo moralik ematen.
• Lekua eta denbora: Oso modu orokor eta azalekoan zehazten dira. Eszenen arteko aldaketak bat-batekoak eta ezustekoak dira.

Baliabide Estilistikoak

• Baliabide gramatikalak:
  • Errepikapena: Hitzak edo ideiak indartzen ditu.
  • Paralelismoa: Egitura errepikatuz.
• Baliabide fonikoak: Soinuen bidez efektu bereziak sortzen dira.
  • Errima: Sinplea da, antzeko hotsen bidez sortua, entzuleari atsegin egiteko.

Maite Kantuak

Irakaspena: Kantuaren muina.

• Baliabide fonikoak: Errima erabiltzen da, kantuari musikalitatea emateko.
• Baliabide semantikoak:
  • Metaforak: Izarra

1820an, 1830ean eta 1848an hiru iraultza-ziklo gertatu ziren Europan. Bi ideologia izan ziren iraultza horien oinarriak: liberalismoa eta nazionalismoa.

Liberalismoa:

XIX. mendearen lehen erdialdeko liberalismoak absolutismoan uko egiten zion, eta Frantziako iraultzak aitorturiko eskubideak eta askatasunak berreskuratu nahi zituzten.

Nazionalismoa:

Nazionalismoak Napoleonen hedapenenan zuen jatorrioa, hedapen horrek naziokidetza-sentimenduak areagotu zituen. Baina, Vienako Biltzarreko berrantolaketan, ez zituzten batere kontuan hartu zenbait herriren ohiturak eta kultura zein historia-identitateak, adibidez, Polonia, Belgika, Norvegia, Italia eta Alemaniarenak. Gainera, bazeuden aspalditik oso herri desberdinez osaturiko inperioak: Errusiakoa,...

Baliabideen Ustiapena

Gizakiok bizitzeko naturatik baliabideak eskuratzea beharrezkoa dugu, baina zenbat baliabide eta nola lortzen ditugun arabera, modu jasangarri ala jasangaitzan egin dezakegu. Azken mendeetan munduko biztanleria nabarmen hazi denez, baliabideak eskuratzeko premia ere handitu da. Hori dela eta, naturari bizkar ematen dieten produkzio eredu ekonomikoak garatu dira, lurraren garapen iraunkorra kolokan jarriz. Horren erakusle berotze globala edo klima aldaketa dira, gaur egungo munduak dituen erronka nagusiak. Garatutako herrialdeetan lurraren mantentzea sustatzeko ardura hazi egin da azken urteetan.

Ustiapenaren Ondorio Latzak

Bertsolaritza

Bertsolaritza: Sorkuntza Prozesua

Bertsolariak, segundo gutxian pentsatu eta kantatu behar izaten du bertsoa, neurria eta errima ahalik zehatzena erabiliz. Horretarako, teknika bat erabiltzen dute:

1. Lehendabizi, bukaeran zer esango duen pentsatzen du.
2. Gero, gainerako puntuak osatu eta josten ditu.

Poesia

Poesia: Originaltasuna eta Sormena

Ez da existitzen originaltasun hutsa. Poeta bakoitzak bere ahots poetikoa bilatu behar du, eta besteen lanak sormen-iturri izan liteke. XX. mendeko poesia...

Xabier Lizardi: Naturaren Poeta

Lizardi naturaren poeta da; euskal paisaia eta euskal lurra dira poemen kanta-gaiak. Izadiko koloreak, hotsak eta irudiak agertzen ditu. Natura erreala erabiltzen du. Poesia subjektiboa da, barneko sentimendu, kezka...