Kanpo eragile geologikoak: ura, lurpea eta itsasoa

Laburpena

Dokumentuak kanpo eragile geologikoek lurrazalean duten eragina azaltzen du: uharrak, ibaiak eta ur-basak, lurpeko urak eta karst modelatua, eta olatuek, itsaslabarrek eta mareek kostaldean eragiten dutena. Ibai ibilguaren hiru zatiak eta erliebe karstikoaren egiturak ikasiko dituzu.

Funtsezko puntuak

Ibaiaren goi ibilguan higadura eta garraioa nagusi dira, malda handia delako.
Erdiko ibilguan meandroak eta ibai-terrazak sortzen dira, eta materiala jalkitzen hasten da.
Behe ibilguan malda oso txikia da, eta ibaiak sedimentuak jalkitzen ditu deltak sortuz.
Ur-basek landarerik gabeko lurzoru buztintsuetan higatzen dute batik bat, eta badland-ak sor daitezke.
Lurpeko akuiferoak prezipitazioen zati batez betetzen dira, eta naturalki edo artifizialki husten dira.
Leizeak, haitzuloak, dolinak, estalagmitak eta estalaktitak modelatu karstikoaren egiturak dira.
Olatuek itsaslabarrak higatzen dituzte, eta higadura horretatik sortutako sedimentuak jalkitzen dira.

Frogatu zeure burua

Kanpo Eragile Geologikoak

Uharrak, Ibaiak eta Ur-basak

Uharrak: Malda handia eta emari oso txikikoa da. Ura euria egiten duenean soilik edukitzen du.
Ibaiak: Emari erregularra eta bide luzea dute.
- Goi ibilgua: Malda handiko eremua, higadura eta garraioa nagusi.
- Erdiko ibilgua: Malda txikiagoa. Higadurak eta garraioak indarra galtzen dute, eta materiala jalkitzen hasten da.
  - Meandroak (Ibaiak dituen bihurguneak).
  - Ibai-terrazak (Ibai-ertzetan metatzen diren materialak).
- Behe ibilgua: Malda oso txikia da. Ibaiak ez du higatzeko ahalmenik, eta sedimentuak jalkitzen ditu.
  - Delta (Ordoki horien ondorio bat, itsasgora eta itsasbeherak eragindakoa).
Ur-basak: Landarerik gabeko, malda piko eta lurzoru buztintsuetan higatzen du batik bat. Horren ondorioz Badland-ak izan daitezke.

Lurpeko Urak

Prezipitazioen zati bat lurzoruan sartzen da, arroka porotsu eta zulatuez osatutakoak urez betetzen dituztenak. Horiei lurpeko akuiferoak esaten zaie.

Hauek husteko bi modu daude:

Naturala: Ibai, iturri edo aintzira batera isurtzen ditu bere urak.
Artifiziala: Gizakiok modu mekanikoan akuiferoetatik atera ditzakegu.

Modelatu Karstikoa

Lurpeko urek ere higatzeko ahalmena dute, materiala barnean disolbaturik garraiatuz. Prozesu hauetatik sortutako erliebe formari Modelatu karstikoa deritzo, eta disoluzioz edo prezipitazioz sortutako egiturak aurki ditzakegu bertan:

Leizeak: Lur azpian iragazitako urek sortutako putzu bertikala.
Haitzuloak: Lurpeko barrunbeak.
Dolinak: Disoluzioak lurzoruan eragindako hondoratzeak, prezipitazioen eredu nagusia.
Estalagmitak: Lurpean, lurretik gora doan forma solidoa.
Estalaktitak: Lurpean, sabailetik behera doazen gorputz solidoak.

Olatuak, Itsaslabarrak eta Mareak

Olatuen eragina

Olatuek arroka higatu eta higadura horretatik ateratako sedimentuak garraiatu ditzakete.

Olatuek eragindako higadura: Olatuek kostaldeko itsaslabarren kontrako etengabeko talkaren ondorioz materiala eraisten da. Itsaslabarra poliki-poliki gastatzen joaten da, eta azkenean egitura ezegonkorra denean erori egiten da.
Olatuek eragindako sedimentazioa: Higaduran askatzen diren sedimentuak, azkenean, ibaietatik datozen sedimentuekin nahastu eta jalkitzen dira.

Ohiko galderak

Zer dira meandroak?

Meandroak ibaiak dituen bihurguneak dira, erdiko ibilguan agertzen direnak.

Zer da modelatu karstikoa?

Lurpeko urek disolbatutako materialaren garraioz sortutako erliebe forma da. Leizeak, haitzuloak eta dolinak adibide dira.

Nola husten dira lurpeko akuiferoak?

Bi modu daude: naturala, ura ibai, iturri edo aintzira batera isuriz, eta artifiziala, gizakiak mekanikoki ateratzen duenean.