Nitrogenoaren eta Fosforoaren Zikloak

Nitrogenoaren zikloa:

1. Bakterio batzuek nitrogeno atmosferikoa hartu eta landareek asimilatzeko moduko nitrato bihurtzen dituzte.
2. Fotosintesiaren bidez, landareek nitrogenoa eransten dute eta konposatu organikoak osatzen dituzte.
3. Lurzoruko bakterio nitrifikatzaileek nitritoak nitrato bihurtzen dituzte.
4. Amaieran, bakterio desnitrifikatzaileek lurzoruko nitratoak erabiltzen dituzte bere metabolismoan eta atmosferara itzultzen den N₂ sortzen dute.

Fosforoaren zikloa:

1. Fosforo gehiena itsasoko sedimentuetan dago. Higatzean, fosfatoak askatzen dira, eta landareek erabili eta beren materia organikoan sartzen dituzte.
2. Elikadurari esker, ekoizleak eta kontsumitzaileak hiltzean, hondakinak deskonposatzaileek deskonposatzen

LABURPENA

Odol-zirkulazioaren Sistema

Odol-zirkulazioaren sistemak mantenugaiak eta oxigenoa (O₂) zelula guztietara eramaten ditu, eta karbono dioxidoa (CO₂) eta hondakin-substantziak hartzen ditu bertatik. Sistema hau honako hauek osatzen dute: odol-hodiak, odola eta bihotza.

Odol-hodiak

Hiru motatako odol-hodiak daude:

• Arteriak: Bihotzetik beste organoetara eramaten dute odola. Horma lodi eta elastikoak dituzte.
• Zainak: Beste organoetatik bihotzera eramaten dute odola. Horma meheagoak dituzte eta balbulak izan ditzakete odola atzera ez joateko.
• Kapilarrak: Oso hodi meheak dira, arterien eta zainen artean sare fin bat eratzen dutenak ehunetan. Bertan gertatzen da odolaren eta zelulen arteko substantzia-trukea.

Odola

Odolak bi osagai nagusi ditu:

• Plasma:

Gaixotasunen tratamendua

SENDAGAIAK: gaixotasun bat sendatzeko, arintzeko, prebenitzeko edo diagnostikatzeko erabiltzen diren produktuak dira.

FARMAKOAK: sendagaiei beren propietateak ematen dizkieten substantziak dira.

KONTRAKO ONDORIOAK: sendagaiek kontrako ondorio batzuk dituzte, kontrako ondorioak sendagaien ondorio kaltegarriak dira. Dosi egokiak hartu behar dira. Gehiegi hartuta, ez du onura handitzen, baina bai kontrako ondorioak agertzeko aukera. Zenbat eta farmako gehiago hartuta, elkarren eragina baliogabetu daiteke.

Nola jardun

Farmakoak organismoko barruko molekulekin (errezeptoreekin) elkartzen dira. Errezeptore batzuk gorputz osoan daude; beste batzuk, zelula multzo jakin batean.

Farmakoak hartzeko bideak

• Ahotitik (pilulak)
• Mihipetik

Sexu Bidezko Ugalketa

Ezaugarri nagusiak:

• Bi organismo hartzen dute parte.
• Gametoak zelula haploideak dira eta meiosiz eratzen dira, diploideetatik.
• Gameto emea: obulua; handiena da eta geldirik dago.
• Gameto arra: espermatozoidea; txikiena da eta higikorra.

Banako Motak

Gametoak gonadetan sortzen dira (obulutegiak eta barrabilak):

• Sexubakarrak edo dioikoak: bi banako mota daude, gonada arrak eta gonada emeak dituztenak.
• Hermafroditak edo monoikoak: banako bakoitzak gonada arra eta gonada emea ditu.

Ernalketan, gameto arra eta gameto emea elkartzean, zelula arrautza edo zigoto diploidea sortzen da.

Genetika

Herentziaren mekanismoak eta haiek arautzen dituzten legeak aztertzen dituen zientzia da genetika.

• Gene batek kromosoma batean duen kokapen finkoari

Bizkarrezur-muina: Egitura eta Funtzioa

Egitura mehea da eta hatz txikiaren lodiera du. Burezurraren oinarritik bizkarraren bukaeraraino zeharkatzen du gorputza. Zehar-ebakian, bi eremu bereizten dira: barnealdea, tximeleta-forma duena, substantzia grisez osatua; eta kanpoaldea, substantzia zuriz eratua.

Nerbio Sistema Periferikoa

Nerbio-sistema periferikoa osatzen duten nerbioak entzefalotik eta bizkarrezur-muinetik abiatu, eta gorputz osoan zehar adarkatu eta banatzen dira.

Nerbio Periferiko Motak

Funtzioaren arabera, bi nerbio periferiko mota nagusi bereizten dira:

• Sentimen-nerbioak: Hartzaileetatik (adibidez, zentzumen-organoetatik edo barne-organoetatik) datorren informazioa Nerbio Sistema Zentralera (NSZ) garraiatzen dute.
• Nerbio motorrak: NSZtik

BIRUSA: Egitura azelularra, proteinaz edo azido nukleikoz osatua. Ez da gai bere kabuz elikatzeko, ez harremanik izateko, ezta ere ugaltzeko. Maila abiotikoan kokatua. Bere material genetikoa beste zelula baten barruan txertatu eta zelula horren mekanismoak abiarazi ondoren, birus berriak sortzen ditu.

ZELULA: Bizitza definitzen duten funtzioak burutzeko gaitasuna duen egitura.

ZELULABAKARRA: Zelula prokariotikoz osatuta dauden izakiak dira; zelula eukariotikoak, berriz, zelulabakarrak edo zelulanitzak izan daitezke.

EHUNA: Izaki zelulanitz tisular batean funtzio bera burutzen espezializatuta dagoen zelula multzoa.

ORGANOA: Ehun desberdinetako zelulez osatuta dauden eta funtzio jakin bat burutzen duten egiturak.

APARATUA: Funtzio jakin bat burutzeko...

Biziaren Antolakuntza Mailak

• Maila subatomikoa: Atomoa eratzen duten partikulak biltzen ditu.
• Maila atomikoa: Atomoek osatzen dute.
• Maila molekularra: Molekulez osatuta dago. Bi mota bereizten dira:
  • Molekula ez-organikoak: Materia bizigabean edo bizidunetan daude.
  • Molekula organikoak: Soilik materia organikoan aurkitzen dira, polimeroz osatuta (hauek monomeroz osatuta daude).
• Zelula maila: Lehen maila biziduna da (adibidez, zelula epitelialak, gihar-zelulak eta hezur-zelulak).
• Ehun maila: Jatorri eta funtzio bereko zelulez osatuta dago.
• Organo maila: Funtzio bat betetzeko bildutako hainbat ehun motaz osatuta dago organoa.
• Sistema maila: Antzeko funtzioa duten eta koordinatuta lan egiten duten organoz osatuta dago.
• Aparatu maila: Funtzio bat (adibidez,

Ugalketa motak

• Animaliak hermafroditak edo sexubakarrak izan daitezke.
• Ernalketa kanpoan edo barruan gerta daiteke.
• Ernalketa bi banakok eginda gurutzatua da, eta batek egina autoernalketa.
• Enbrioiaren garapenaren arabera hiru mota bereizten dira:
  1. Obiparoa: enbrioia arrautza barruan garatzen da.
  2. Bibiparoa: enbrioia amaren umetokian garatzen da.
  3. Obobibiparoa: arrautzak emearen umetokian eklosionatzen dira.

Zelulen ugalketa

Mitosia da zelulen ugalketa mota nagusia, zelula batetik bi zelula berdin lortzen dira.

Teoria zelularra

• Zelulak bizidun guztien oinarrizko egiturak dira.
• Bizidun guztiak zelula bakar batez edo gehiagoz osatuta daude.
• Zelula guztiek hiru bizi-funtzioak betetzen dituzte.
• Zelula guztiak beste batetik datoz, eta bizidun guztiak zelula bakar

Bizitzaren Jatorria eta Eboluzio Biologikoa

Bizitzaren Jatorriaren Hipotesiak

Bizitzaren jatorria azaltzeko hainbat hipotesi zientifiko egin dira:

• Panspermia

  Bizitza espazioan sortu zen eta planeta batetik bestera bidaiatu zuen.

• Sintesi Prebiotikoa

  Materia ez-organikoan eratutako molekula organikoetatik sortu zen bizitza Lurrean.

  Sintesi prebiotikoa (Oparinek eta Haldanek proposatua): Hasieran, atmosfera konposatu ez-organikoz osatuta zegoen. Gero, ur-lurruna atmosferan zegoen, hodeiak sortu ziren eta euria egitean lehen ozeanoak eratu ziren. Eguzkiaren presioarekin eta atmosferan gertatzen ziren deskarga elektrikoekin, lehen konposatu organikoak sortu ziren. Hauek gainazalera jausi ziren, 'zopa primitiboa' sortuz.

Lehen Zelulen Aitzindariak

Seguru...