Biziaren Antolakuntza, Organuluak eta Ehunak

Biologia9 mai. 20254,15 KB

Biziaren Antolakuntza Mailak

Maila subatomikoa: Atomoa eratzen duten partikulak biltzen ditu.
Maila atomikoa: Atomoek osatzen dute.
Maila molekularra: Molekulez osatuta dago. Bi mota bereizten dira:
- Molekula ez-organikoak: Materia bizigabean edo bizidunetan daude.
- Molekula organikoak: Soilik materia organikoan aurkitzen dira, polimeroz osatuta (hauek monomeroz osatuta daude).
Zelula maila: Lehen maila biziduna da (adibidez, zelula epitelialak, gihar-zelulak eta hezur-zelulak).
Ehun maila: Jatorri eta funtzio bereko zelulez osatuta dago.
Organo maila: Funtzio bat betetzeko bildutako hainbat ehun motaz osatuta dago organoa.
Sistema maila: Antzeko funtzioa duten eta koordinatuta lan egiten duten organoz osatuta dago.
Aparatu maila: Funtzio bat (adibidez, digestioa, arnasketa) egiteko elkartu diren organo desberdinez osatuta dago.
Organismo maila: Maila guztien antolakuntzatik sortzen den izaki biziduna da.

Mitokondrioa: Bertan arnasketa zelularra egiten da, eta horri esker, mantenugaietatik energia lortzen da.
Erretikulu endoplasmatikoa:
- Erretikulu endoplasmatiko pikorduna: Erribosometan sintetizatzen diren proteinak gorde eta garraiatzen ditu.
- Erretikulu endoplasmatiko leuna: Lipidoak sintetizatu, metatu eta garraiatzen ditu.
Erribosomak: Proteinak sintetizatzen dituzte.
Goldiren aparatua: Erretikulu endoplasmatikotik datozen substantziak metatzen ditu. Substantzia horiek kanporatzeaz ere arduratzen da.
Bakuoloak: Erreserba-substantziak edo hondakin-substantziak gordetzen dituzte.
Lisosomak: Mantenugaietako substantziarik konplexuenak digeritzeaz arduratzen dira.
Zentrosoma: Zelularen zatiketan parte hartzen du, bereziki zelula alabek jasoko dituzten kromosomen banaketan.

Nerbio-ehunaren funtzioa kanpoko eta barneko inguruneko aldaketak hautematea eta organismoan zehar aginduak bidaltzea da.

Bi mota nagusi ditu ehun epitelialak:

Estaldura-epitelioa: Gure organismoaren kanpoaldea eta barrunbeetako gainazalak estaltzen eta babesten ditu. Adibideak: muki-mintzak, endotelioa, epidermisa.
Guruin-epitelioa: Guruinak eratzen dituen ehuna da, eta substantziak jariatzen ditu. Adibideak: guruin exokrinoak, guruin endokrinoak, guruin mistoak.

Ehun konektiboak hainbat mota biltzen ditu, besteak beste:

Ehun konjuntiboa: Beste ehun batzuen eta organoen artean dago, bata besteari lotzeko funtzioarekin.
Gantz-ehuna: Zelulak gantzez beteta daude.
Kartilago-ehuna: Zelulek ia solidoa den substantzia bat (matrizea) eratzen dute.
Hezur-ehuna: Zelulek gatz mineralez (kaltzioa, fosforoa) osatutako matrize gogor bat eratzen dute.

Gihar-ehuna uzkurtzeko gaitasuna duten zelulez (gihar-zuntzez) osatuta dago. Hiru mota bereizten dira:

Gihar-ehun leuna: Nukleo bakarreko zelula luzangek osatzen dute. Ez-borondatezko uzkurtzea du (adibidez, odol-hodien eta digestio-hodiaren paretetan).
Gihar-ehun ildaskatua: Nukleo anitzeko zelula luzeek osatzen dute. Mikroskopioan ildaskak ikusten zaizkiolako deitzen da horrela. Borondatezko uzkurtzea du (adibidez, eskeleto-giharrak; bizepsa).
Bihotzeko gihar-ehuna: Itxura ildaskatua eta nukleo bakarra duten zelulek osatzen dute. Zelulak bata besteari lotuta daude eta sare bat eratzen dute. Ez-borondatezko uzkurtzea du (bihotzean).