Biologia: Nitrogenoa, Fosforoa, Zelulak eta Gehiago

Nitrogenoaren eta Fosforoaren Zikloak

Nitrogenoaren zikloa:

1. Bakterio batzuek nitrogeno atmosferikoa hartu eta landareek asimilatzeko moduko nitrato bihurtzen dituzte.
2. Fotosintesiaren bidez, landareek nitrogenoa eransten dute eta konposatu organikoak osatzen dituzte.
3. Lurzoruko bakterio nitrifikatzaileek nitritoak nitrato bihurtzen dituzte.
4. Amaieran, bakterio desnitrifikatzaileek lurzoruko nitratoak erabiltzen dituzte bere metabolismoan eta atmosferara itzultzen den N₂ sortzen dute.

Fosforoaren zikloa:

1. Fosforo gehiena itsasoko sedimentuetan dago. Higatzean, fosfatoak askatzen dira, eta landareek erabili eta beren materia organikoan sartzen dituzte.
2. Elikadurari esker, ekoizleak eta kontsumitzaileak hiltzean, hondakinak deskonposatzaileek deskonposatzen dituzte.
3. Fosfatoen zati bat isurketa bidez iristen da itsasora, non hondakin jalkiak eta harri sedimentarioak sortzen dituzten. Harri horiek azalera itzul daitezke.

Zelularen Biologia

Funtzioak eta Organoak

Erlazio-funtzioa: informazioa hautematen dugu, bai gorputzaren barrukoa bai kanpokoa, eta erantzun egokia prestatzen dugu.

Zentzumen-organoak: Zentzumenak estimuluen sarbidea dira, inguruari buruzko informazioa ematen baitigute.

Ikusmena

• Kornea: begiaren aurrealdea estaltzen duen ehun gardena da.
• Irisa: zabaldu eta uzkur daitekeen ehuna, argiaren sarrera erregulatzen duena.
• Esklerotika: begi-globoari forma eta gogortasuna ematen dion ehuna da.
• Konjuntiba: begi-globoa eta betazalaren barrualdea estaltzen eta babesten dituen ehuna da.
• Humore urtsua: kornearen eta kristalinoaren arteko barrunbea betetzen duen likidoa.

Zelula Zatiketa

Interfasea: hasierako fasea da, iraupen luzea duena. Nukleoa ikus daiteke, zelula hazi egiten da eta fase amaieran ADN bikoiztu egiten da.

Zatiketa-fasea: kromosomak sortzen dira. Nukleoa zatitzen da (mitosia gertatzen da), eta baita zitoplasma ere (zitozinesia).

1. Zelula handitu eta substantziak sintetizatzen ditu.
2. ADNa bikoiztu egiten da interfasearen amaieran.
3. Kromatidak antolatu egiten dira, kondentsatu eta biribilkatu egiten dira, eta kromosomak sortzen dira.
4. ADNa eratzen ari diren bi zelulen artean banatzea da. Zelularen zitoplasma banatu egiten da, eta bi zelula alaba sortzen dira.

Teoria Zelularra

Scheileden eta Schwannen-en arabera:

• Zelula izaki bizidunen egiturazko unitatea da.
• Zelula izaki bizidunen unitate funtzionala da.
• Zelula oro aurrez dagoen beste batetik sortzen da, zatitzean.
• Zelula izaki bizidun guztien unitate genetikoa da, herentziazko materiala dauka.

Zelula Antolaketa Motak

1. Prokariotoa: material genetikoa zitoplasman banatuta dago.
2. Eukariotoa: nukleoa dute material genetikoa. Protozooek, onddoek, algek, landareek eta animaliek.

Zelula-Nukleoa

Zelula eukariotoen egiturarik handiena da. Nukleoan zelularen ADN dago, informazio genetikoa gordetzen duena. Zelula batzuek nukleo asko dituzte (polinuklearrak dira).

Kromosomak

Zelula-zatiketan sortzen diren harizpi-itxurako egiturak dira. ADNan dagoen informazio genetikoa zelula amatik zelula alabetara transmititzeaz arduratzen dira. ADNzko kateak dira, oso biribilkatuta daude, eta zenbait proteina elkartzen zaizkie. Kromosoma bakoitza bi kromatidak osatuta dago, eta zentromero izeneko puntu batean elkartzen dira (kromatida bikiak). Kromatida bakoitzak bi beso ditu.

Kromosoma Kopurua

Espezie bakoitzak bereizgarria du. Organismo haploideak: kromosoma sorta bakarra dute (n letraz adierazten dira). Diploideak: kromosoma kopuru bikoitza dute. Kromosoma horiei kromosoma homologoak esaten zaie, eta bakoitza guraso baten gametotik dator (2n-ren adierazten dira).

Kariotipoa

Espezie baten kromosoma multzoa da. Heterokrosomak: oso desberdinak dira elkarrengandik eta sexua zehazten dute. Kromosoma bati X esaten zaio eta bestea Y. Emakumeak XX dira eta gizonak XY. Autosomak: gainontzeko kromosomak dira eta berdinak dira bi sexuetan. Guk 46 kromosoma ditugu zelula somatikoetan: 22 pare autosoma eta pare bat sexu-kromosoma.

Zelula-Zikloa

Ziklo zelularra zelularen hazkundera gidatzen duten ekitaldietako eta bi zelula alabarenganako zatiketako talde ordenatua da.

Mitosia vs. Meiosia

Mitosia: zelula somatikoetan gertatzen da, prozesu laburra da, zelula haploideetan nahiz diploideetan gerta daiteke, nukleoa behin soilik zatitzen da, ez da gaingurutzaketarik gertatzen, kromatida bikiak bereizten dira, bi zelula alaba berdinak sortzen dira amaren kromosoma berberekin.

Meiosia: gametoen zelula ametan gertatzen da, prozesu luzea da, diploidea zeluletan, nukleoa bitan zatitzen da, zatiketa meiotikoan gaingurutzaketa gertatzen da, lehen zatiketa meiotikoan kromosoma homologoak bereizten dira eta bigarrenean kromatidak, lau zelula alaba sortzen dira amaren kromosoma kopuruaren erdia dutenak.

Esanahia

Mitosia: banakoa hazi zigoto izeneko zelula bakarraren. Organismo zelulabakarretan, ugalketa asexualeko mekanismoa da mitosia.

Meiosia: gameto haploideak sortzen dira. Ernalketaren ondorioz zigoto diploidea sortzen da. Ezinbesteko mekanismoa da ugalketa sexuala duten organismoek kromosoma kopuruari konstante eusteko. Aldakortasun genetikoa bermatzen du.

Azido Nukleikoak

Molekulak dira, nukleotido izeneko unitatez osatuta daude. Informazio genetikoa gorde eta transmititzen dute.

Nukleotidoak

• Fosfato taldea: fosforoz eta oxigenoz osatua.
• Bost karbono atomo dituen gluzidoa.
• Base nitrogenatua: adenina (A), guanina (G), zitosina (C), timina (T) eta uraziloa (U).

Nukleotidoak lotuta kate luzeak edo polinukleotidoak osatzen dituzte. Fosfato taldea eta pentosa berberak dira, basean sekuentzia aldatu egiten da.

DNA kate bikoitzekoa da, eta ARN kate bakarrekoa. Pentosa desberdinak dituzte: DNA desoxirribosaz osatuta dago, eta ARN erribosaz. DNA adenosinaz, timinaz, guaninaz eta zitosinaz osatuta dago. ARN, berriz, adenosinaz, uraziloz, guaninaz eta zitosinaz. DNAk biltegiratzen du, mantentzen du eta belaunaldiz belaunaldi informazio genetikoa transmititzen du. ARN da DNA geneek eta gene horiek kodifikatutako azken proteinek daramaten informazioaren arteko bitartekaria.

ARN Motak

• Mezularia: nukleoko ADN kopiatu eta erribosometara garraiatzen du.
• Erribosomikoa: proteinak sintetizatzen dira.
• Transferentea: aminoazidoekin lotzen da eta erribosometara garraiatzen ditu.

Duplikazioa

1. Hasieran, bi kateen base nitrogenatuak lotzen dituzten hidrogenozko loturak egiten dira. Bi harizpiak askatzen hasten dira.
2. Molde bat da. Guraso kateak bereizten direnean, nukleotido osagarriak lotzen dituzte.
3. Kate berriak sortzen dira, hidrogenozko loturak sortzen dira. Harizpiak biribilkatzen hasten dira. Bi molekula sortzen dira.

Genak

Karaktere jakin bati dagokion informazio genetikoa duen ADN zati bat da. Gene bat proteina bat sintetizatzeko informazioa garraiatzen duen ADN zatia da, eta proteina hori beharrezkoa da banako batean karaktere jakin bat adierazteko. Organismo baten gene multzo osoari genoma esaten zaio.

Meiosia (Errepikapena)

Interfasea: ADNa bikoiztu egiten da.

1. Profasea: kromosomak kondentsatzen dira. Kromosoma homologoak parekatzen dira eta ADN zatiak trukatzen dituzte (gaingurutzaketa).

1. Metafasea: kromosoma homologoak binaka jartzen dira zelularen ekuatorean edo erdian.

1. Anafasea: ardatz akromatikoaren zuntzek kromosoma homologoak banatzen dituzte eta zelularen muturretara doaz.

1. Telofasea + Zitosinesia: bi zelula haploide (n) sortzen dira, bakoitzak zelula amaren kromosoma kopuruaren erdia duena.

2. Profasea: ardatz akromatikoa eratzen da berriro eta kromosomak ekuatore plakarantz mugitzen dira.

2. Metafasea: kromosomak zelularen ekuatorean jartzen dira, ardatz akromatikoaren zuntzei lotuta.

2. Anafasea: kromatidak bereizi egiten dira, eta mutur banakoitzera joaten dira.

2. Telofasea eta zitozinesia: kromosomak deskondentsatzen dira, kromatina bihurtuz. Nukleo-mintza agertzen da eta nukleoa eratzen da. Bukaeran lau zelula haploide sortuko dira zelula ama diploide batetik.

Mutazioak

Mutazio bat bizidun baten informazio genetikoko asaldura edo aldaketa da. Geneko bi kopiei, soilik kopia batera edo batera ere, eragin diezaieke. Heredatu ahal izateko germinala izan behar dute.