Euskal literatura Gerra Zibilaren ondoren: idazleak eta obrak

Gerra Zibilaren ondorioak euskal literaturan

Gerra Zibilak ondorio latzak ekarri zizkion euskarazko literaturgintzari:

• Aurreko urtean nabarmendutako idazle batzuk gerra garaian hil ziren.
• Zenbaitek preso egon behar izan zuten; beste batzuek, berriz, atzerrirako bideari ekin zioten.
• Gerra denborako penak eta nekeak sufritu zituzten autoreen artean, Aitzol eta Lauaxeta dira ezagunenak, fusilatu egin baitzituzten. Baina beste askorentzat ere sasoi iluna eta latza izan zen gerraostekoa.

Gerra amaitu, eta hamar bat urtez frankismoak debekatu egin zuen Hegoaldean euskarazko liburuak argitaratzea. Eta gerora ere ez zen eragozpenik izan. Zurrunbilo politiko hartan, euskal idazle askok, beste herritar askoren antzera, erbestera jo behar izan zuten.

Atzerriko euskal literaturaren idazle esanguratsuenak

Atzerriko euskal literaturari hasiera eman zioten idazle esanguratsuenak honako hauek dira:

• Telesforo Monzon bergararraren Urrundik poema liburuak eman zion hasiera Mexikon atzerriko euskal literatura horri. Bake garaiko oroitzapenak agertzen zituen liburu hartan.
• Jokin Zaitegi arrasatearrak ere Mexikon argitaratu zituen bere olerkiak Goldaketan izenburupean. Poesia, saiakera eta itzulpen sorta garrantzitsu baten oinarri izan ziren. Baina Zaitegik euskalgintzari egin zion ekarpenik aipagarriena, agian, EUZKO-GOGOA izan zen, 1950ean Guatemalan sortu, zuzendu eta argitaratu zuen kultur aldizkaria. Nikolas Ormaetxea "Orixe" eta Andima Ibiñagabeitiaren lankidetza zintzoarekin, Zaitegik hainbat lekutan barreiatutako idazleak erakarri zituen bere proiektura.

EUZKO-GOGOA eta EUSKALDUNA aldizkariak

EUZKO-GOGOA kultur aldizkari bat zen, Guatemalan sortua, Zaitegik sortua hain zuzen ere. Aurreko mendetik astean behin kaleratzen zen EUSKALDUNA aldizkariak, adibidez, gorabeheraren batzuk izan arren, Liberazio egunera arte iraun zuen. Egia da kazeta honetako kudeatzaileak, oro har, oso kontserbadoreak eta alemanzale samarrak zirela. Horren salaketa jaso zuen, bederen, Xalbat Arotzarenak, EUSKALDUNAren zuzendariak, gerraren bukaeran.

Euskal idazle guztiak ez ziren pentsamolde berekoak. Alemanen kontrakoak ere baziren. Esaterako, Etiene Salaberri filosofo eta kazetaria, Pierre Bordazarre "Etxahun" kantugile eta pastoralgilea, edo Piarres Lartzabal antzerkigile eta euskaltzaina.

Pierres Lafitteren lan garrantzitsuenak

Pierres Lafitte Uztaritzeko irakasle honek artikulu, liburuxka eta liburu ugariz osatutako zerrenda luzea du bere bibliografian, euskaraz nahiz erdaraz. Funtsezkoa da Iparraldeko literaturaren nondik norakoa ezagutzeko, edota bere Grammaire basque ospetsua ezagutzea. EUSKALDUNA kazeta, lehen aipatu bezala, 1944an galarazi zutenean, haren ordez eta urte berean HERRIA izeneko asterokoa sortu zuen Lafittek.

Orixeren Euskaldunak liburuaren ibilbidea eta gaia

Poema epiko hau hamabost urte lehenago amaitua zegoen, baina gerrak argitaratzea eragotzi zion. Tartean gauza asko gertatu ziren, eta aipatu bezala, ez zuen, argitaratu zenean, harrera oso beroa izan. Dena den, gaur egun, oro har, Orixeren obrarekiko estimazioa handituz doala esan daiteke.

Euskalduna euskal literaturaren gailurra izan behar zuen poema nazionala zen.