XIX. Mendeko Euskal Idazleak
XIX. Mendea: Iparraldeko Idazleak
Estatu zentralistaren eraketa bateratua lurralde guztietara zabaltzen hasi zen eskola eta soldaduskaren bitartez. Zaldubyren era askotako bertsoak, Hiriart-Urrutik kazetaritzan emandako lehengotariko urratsak. Laikoek gero eta pisu handiagoa hartu zuten. Abadiaren Lore Jokoek eta Bonaparteren dialektologia lanek euskarazko bertsogintzan eta euskal ikerketei bultzada eman zieten. Bonapartek 8 euskalki sailkatu eta mapa batean kokatu zituen. Duvoisinek nekazaritzari buruzko lan didaktiko eta jakingarria kaleratu zuen: Laborantzako liburua. Laphitzen Bi saindu euskaldunen bizia (santuen euskaldunen). Kontagai nagusia San Inazio Loiolakoaren bizitza da, eta azken kapituluan San Frantzisko Xabierkoaren zertzelada batzuk agertzen dira. Hiriart-Urruti apaizak Eskualduna astekaria sortu zuen, euskaraz. Lehen kazetaritza urratsak Iparraldean. 1870ean Azkonagerrek Atheka gaitzeko ohiartzunak, lehen euskal eleberri liburua argitaratu zuen. Duvoinisek Baigorriko zazpi liliak kaleratu zuen, aldizkari batean eta zatika. Elizanburuk Piarres Adame izeneko saratarraren ibilaldi bat kontatu zuen, txangoan. Etxahun: Barkoxeko koblakaria. Bizimodu zaila eta aldrebesa egokitu zitzaion, horregatik bertsoak tristeak dira, erresumina eta gorrotokoak, ironia zorrotza ere badute. Maria Solt eta Kasterori ironia ere erabiltzen zien. Abadiak antolatu zituen lehenbizikoz mezenasak bere Lore Jokoak. Urtero ospatzen ziren Euskal Jai, euskarazko bertso sorta onerari saria emanez. Famatuenak Elizanburu eta Zaldubi izan ziren. XIX. mendean etorritako euskalariak: Bonaparte eta Hunboldt, vasco iberizmoaren teoria zabaldu zuten, euskarari buruzko ikerketa bultzatuz.
XIX. Mendeko: Hegoaldeko Idazleak
Euskal Herriko foruen arazo konpongaitza. Erregimen Zaharraren antolamendu politiko-administratiboak ez zuen nonbait tokirik estatu indartsua eta bateratua nahi zuten liberal gehienentzat. Demografia goraka, eta eskola doakoa eta derrigorrezkoa ezarri zen estatu osoan, gaztelaniaz. Hizkuntza eta kultura suspertu eta politiko eta sindikatu berriak sortu eta antolatu ziren. J. Antonio Mogel Peru Abarka. Bi iloba idazle izan zituen: Joan Jose Mogel eta Bizenta, Ipuin onak liburua, fabula hitz lauz gipuzkeraz idatzi zuena. Iparragirre: Gernikako Arbola. Bilintx, erromantikoagoa, poemetan maitasun zapuztua gai kutunena zuen, Itzazu nitzaz kupira. Arrese Beitiak, ama euskeriri saria irabazi zuen Azken agurrak poemarekin.