Batxilergoa mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1. Gaia: Materiaren egitura

1. Oinarrizko partikulak eta magnitude atomikoak

• A = masa atomikoa → protoi + neutroi kopurua
• Z = zenbaki atomikoa → protoien kopurua
• Isotopoa: elementu bereko nukleoek masa atomiko desberdina izan dezakete.

2. Espektro atomikoa

2.1. Espektroskopia

Newtonek eguzki-espektro jarraitu baten deskonposaketa ikusi zuen.

2.2. Espektro atomikoa

• Igorpen espektroa: elementu bat gas egoeran, presio txikian eta energia jasotzen duenean igortzen duen argia prisma batetik pasatzean, lortzen den espektroa ez-jarraia da.
• Xurgapen espektroa: argi zuria substantzia gaseoso batetik igarotzen denean, atomoek erradiazioaren zati bat xurgatzen dute eta espektro jarraituan lerro ilunak agertzen dira.

Elementu kimiko batek beti espektro propioa...

1. Platon (k.a. 427-347)

1. Bizitza, testuingurua eta eraginak

Platon Sokratesen ikaslea izan zen eta Atenasen Akademia sortu zuen.

Sintesi filosofikoa (eraginak):

• Parmenides: benetako errealitatea eta ezagutza aldaezinak eta unibertsalak dira.
• Heraklito: mundu sentigarria etengabeko fluxuan eta aldaketan dago.
• Sofistak (Protagoras): Platon bat dator mundu sentigarriaren aldakortasunarekin eta subjektibotasunarekin, baina erlatibismoa baztertzen du: egia unibertsala eta objektiboa badago, Ideien munduan dago.

2. Dualismo ontologikoa (errealitatearen teoria)

Platonek errealitatea bi eremutan banatzen du (Ideien teoria):

A. Mundu sentigarria (mundu fisikoa/hautemangarria)

• Ezaugarriak: zentzumenen bidez hautematen da. Gauzen, itxuren eta aldaketaren mundua

Heziketa eta arrazoimena

4. "Beharrezkoa da, beraz... biratzeko eta begiratzeko".

Heziketa ez da jakituriarik ez dutenengan jakituria ezartzea (ez da begi itsuan ikusmena ezartzea; ez da ezagutza ematea). Arimak jadanik baduen ahalmena: arrazoimena. Arima modu egokian zuzendu behar da ongia ezagutu ahal izateko: adimena mundu sentikorretik aldenduz (zentzumenetatik askatuz) eta benetako errealitate edo izatera (ideien mundura) zuzenduz. Arimari arrazoimena modu egokian zuzentzen irakastea da heziketa.

Ezagumena eta gobernua

4. "Eta gainerako ahalmenak... bizitzeko aukera izanik?"

Arimaren ezagumenak bere indarra mantentzen du, baina ondo edo gaizki erabil daiteke. Desioek eta plazerek egiatik urruntzen gaituzte; horiek baztertuz gero, egia argiago...

Cadizko Gorteen lan iraultzailea eta 1812ko Konstituzioa

Independentzia Gerran (1808-1814), frantsesen aurka borrokatzeko eta boterea zentralizatzeko, probintzietako juntek Junta Zentrala sortu zuten 1808ko irailaren 25ean. Frantsesen aurrerapenaren ondorioz, Junta Zentrala Cadizera joan zen, eta 1810ean Erregeordetza batek hartu zuen haren lekua. Urte bereko irailaren 24an, Cadizko Gorteak bildu ziren. Bi joera nagusi zeuden: liberalak, erreformen aldekoak, eta absolutistak, monarkia absolutuaren eta Antzinako Erregimenaren aldekoak. Liberalek gehiengoa zuten, eta nazio-subiranotasuna aldarrikatu zuten, boterea nazioari zegokiola defendatuz.

Gorteek Antzinako Erregimena desegiteko hainbat dekretu onartu zituzten. Besteak beste, prentsa- eta...

Filosofiaren adarrak

Filosofiak hainbat adar ditu, bakoitzak gai desberdin bat aztertzen duena. Logikak arrazoibideak eta pentsatzeko moduak aztertzen ditu; metafisikak, berriz, errealitatea eta existentzia. Epistemologiak ezagutza zer den eta nola lortzen dugun ikertzen du, eta antropologia filosofikoak gizakia aztertzen du. Etikak ondo eta gaizki dagoena lantzen du; filosofia politikoak, gizartea eta boterea; eta estetikak, edertasuna eta artea.

Mendebaldeko filosofiaren historia

Filosofia Antzinaroan (K.a. VI. mendea – K.o. I. mendea)

Antzinaroan, filosofiak gizartearen beharrei erantzunez egin zuen aurrera. Lehenik, presokratikoek natura eta haren jatorria aztertu zituzten. Ondoren, sofistek eta Sokratesek gizartea, etika eta politika landu...

1.5. Foru-auzia

Forua XIX. mendera arte

Foruak tokiko edo lurraldeko lege propioak ziren, Erdi Aroan zehar Penintsula Iberikoan ezarriak. Hor biltzen dira arauak, eskubideak eta pribilegioak, nobleek, erregeek edo tokiko kontseiluek emandakoak. Errege Katolikoekin (1469-1504) Gaztelako lurraldeak eta Aragoikoak batu ziren, baita Nafarroa ere, 1516an anexionatua izango zelarik. Erresuma eta lurralde bakoitzak bere erakunde propioak, askatasunak eta lege propioak edo Foruak mantendu zituen.

Habsburgo dinastiarekin (XVI. eta XVII. mendeak) foruak baieztatu ziren, baina Ondorengotza Gerraren ondoren, Borboi etxeko lehen erregea, Felipe V.a, Oin Berriko Dekretuaren bidez kendu zituen guztiak Aragoiko Koroan, Carlos Habsburgokoaren alde gerran parte...

1.1. Independentzia Gerra eta Jose I.aren Gobernua

Independentzia Gerra (1808-1814)

Gerraren zergatiak eta arrazoiak

Carlos IV.aren ahulezia Napoleon aurrean. 1807an erregeak Fontainebleauko Ituna sinatu zuen, frantziar armadari Espainian sartzeko baimena emanez Portugal inbaditzeko. Napoleonen asmoa Iberiar Penintsula osoa konkistatzea zen.

Aranjuezko Matxinada. 1808ko martxoan, frantziar tropak Espainian sartu eta puntu estrategikoenak okupatu zituzten, eta Godoyk errege-familiaren ihesa Amerikara prestatu zuen. Erregearen semea, Fernando, bere aitaren borondatearen aurka, kleroaren eta gorteko nobleziaren babesarekin herri-matxinada zuzendu zuen, helburua Carlos IV.aren abdikazioa eta Fernando errege bihurtzea zela.

Baionako abdikazioak. Helburua...

Zoriontasuna: bizitza onaren helburua

Epikurorentzat, zoriontasuna bizitza onaren helburua da. Horretarako, gorputzaren osasuna eta arimaren lasaitasuna lortu behar dira. Gizakiak sufrimendua eta aztoramena saihestu behar ditu, eta beharrezkoak ez diren desirak baztertu. Zoriontasuna ez dago luxuan edo gehiegizko gozamenetan, baizik eta behar gutxirekin lasai bizitzean. Horregatik, filosofiak zoriontsu izateko beharrezkoak diren gauzak aztertzen laguntzen du. Horrela, gizakiak beldurretik eta alferrikako kezketatik askatu, eta bizitza orekatu eta atsegina eraiki dezake.

Jainkoak ez dira existitzen gehiengoak uste duen moduan

Epikurok ez du jainkoen existentzia ukatzen; aitzitik, jainkoak existitzen direla dio, izaki bizidun ustelezin eta dohatsu...

Osidoak

Monosakaridoek edo haien deribatuek lotura O-glukosidikoen bidez bat egitean eratzen dira.

Lotura O-glikosidikoak

Lehen monosakaridoko karbono anomerikoko hidroxilo taldeak eta bigarren monosakaridoko hidroxilo talde batek erreakzionatzen dutenean eratzen dira. Ur-molekula bat askatzen da, eta bi monosakaridoak oxigeno-zubi baten bitartez lotuta geratzen dira.

Lotura glukosidiko monokarbonilikoa

Bigarren monosakaridoko hidroxilo taldea karbono ez-anomeriko bati lotuta dagoenean gertatzen da. Lotura karbono anomeriko baten eta karbono ez-anomeriko baten hidroxilo taldeen artean finkatzen da; laktosan, adibidez. Karbono anomeriko bat libre geratzen denez, eratzen den disakaridoak ahalmen erreduzitzailea du, karbonilo talde bat aske duelako....

1.4. Molekulen arteko indarrak

Van der Waals-en indarrak

Sakabanatze-indarrak: dipolo iraunkorrik gabeko molekulen artean sortzen diren une batean dipolo induzituak.

Dipolo-dipolo indarrak: dipolo iraunkorren karga partzialen arteko erakarpen elektrostatikoak.

Hidrogeno-zubiak: erakarpen dipolo-dipolo berezia eta sendoa; H atomo baten eta oso atomo elektronegatibo eta txikien (O, N, F) artean gertatzen da.

2. Biomolekulak

2.1. Ezaugarri orokorrak

Bioelementuak izaki bizidunetan dauden elementu kimikoak dira. Ezagutzen diren elementu kimiko guztietatik, gutxi gorabehera 70 daude izaki bizidunetan, baina 25 inguru baino ez dira izaki bizidun guztietan aurkitzen. Bioelementu horiek elkartuta izaki bizidunen molekulak sortzen dira, hau da, biomolekulak....