Batxilergoa mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Maskaradak

Maskaradak jai-giroko dantza eta musikaz lagunduriko mimo eta adierazpen mintzatuak dira, itxura asko har ditzaketenak.

Taldeak

• Gorriak (bertako jendea)
• Beltzak (atzerritarrak)

Maskaradetan musikariak ere izaten dira, saio osoan zehar jotzeko. Herriaren sarreran, bideoa etzanda aurkituko dute (barrikada). Horixe da maskaradaren funtsa kokatzen den lekua.

Pertsonaiak (Gorriak)

• Txerreroa: Maskarada irekitzen duena da. Zaldi buztana duen makila luze bat darama eskuan.
• Gathuzaina: Eskuan sorgin-guraizeak daramatza.
• Kantiniersa: Edan-upel txiki bat darama lepotik zintzilik.
• Zamaltzaina: Txerreroaren antzera doa jantzita, baina gerri bueltan zurezko tramankulu bat dauka.
• Entseina: Bandera edo entseina eramaten duelako esaten zaio horrela.
• Marexolak:

Aditz Laguntzaileak

IZAN (Izatea)

Orainaldia:

• naiz
• zara
• da
• gara
• zarete
• dira

Iragana:

• nintzen
• zinen
• zen
• ginen
• zineten
• ziren

UKAN (Ukitzea)

Orainaldia:

• dut
• duzu
• du
• dugu
• duzue
• dute

Iragana:

• nuen
• zenuen
• zuen
• genuen
• zenuen
• zuten

NORI-NORK

Orainaldia:

• diot
• diozu
• dio
• diogu
• diozue
• diote

Iragana:

• nion
• zenion
• zion
• genion
• zenion
• zioten

NOR-NORI-NORK

Orainaldia:

• diot
• diozu
• dio
• diogu
• diozue
• diote

Iragana:

• nion
• zenion
• zion
• genion
• zenion
• zioten

NOR-NORK

Orainaldia:

• dut
• duzu
• du
• dugu
• duzue
• dute

Iragana:

• nuen
• zenuen
• zuen
• genuen
• zenuen
• zuten

Subjektu Motak

Nor

Ekintza egiten duen subjektua adierazten du.

Adibidea: Nor dator?

Nork

Ekintza eta objektu zuzena egiten duen subjektua adierazten du.

Adibidea: Nork liburua irakurri du?

Deklinabide Kasuak

NORA

Norabidea adierazten du.

Adibidea: Etxera

NONDIK

Jatorria edo abiapuntua adierazten du.

Adibidea:

Berrezarkuntza sistema 1875etik 1923ra bitartean egon zen sistema politikoari deitzen diogu. Seiurteko Demokratikoan izandako esperientziaren ondoren, Cánovasek asmatutako sistema honen bidez, Espainiako politikari egonkortasuna eskaini nahi izan zitzaion.

Sistemaren oinarriak eta ezaugarriak

Sistema honen oinarri nagusiak monarkia eta Gorteak ziren. Sistema politiko honen ezaugarri nagusiak hauek ziren:

• Monarkia indartzea (eskumen ugari eta sistemaren gaineko epailearen funtzioarekin);
• Alderdi-biko txandakatze sistema (Alderdi Dinastikoak: kontserbadoreak eta liberal-fusionistak);
• Hauteskunde sistema kontrolpean izatea ("pucherazo", zerrenda faltsutzea eta kazikismoaren bidez);
• Oligarkiaren interesak babestea;
• Elizaren interesak babestea eta Espainia

Arkitektura Errenazentista

Antzinateko forma arkitektonikoak berreskuratu ziren, arkitektura klasikoaren printzipio eta eskema jakinak jarraituz:

• Ordena arkitektonikoetan oinarritutako diseinua.
• Elementu klasikoen berreskurapena: zutabea, taulamendua, frontoia, arkua, pilarea, atea eta leihoa.
• Giza arrazoian eta Antzinateko ereduen prestigioan oinarritutako espazioen antolaketa.

Arkitektura kalkulu arrazionalerako eta apaindura zibilerako tresna bihurtu zen.

Garaiak eta Ordezkariak

• Quattrocentoa (Florentzia): Brunelleschi (Santa Maria del Fiore katedraleko kupula, Inuzenteen ospitalea).
• Cinquecentoa: Bramante (San Pietro in Montorio, Belvedereko eskailera) eta Michelangelo (Biblioteca Laurenzianako eskailera, San Pedro basilikako kupula).
• Espainia:

GURDI HEGALDUNAREN MITOA

Platonek azaltzen du giza arimak jainkozko zati bat duela, arima arrazionala; aurigak irudikatzen du zati hori, eta beste bi zatiak, zaldiak, gidatu behar lituzke hark. Zaldiak gorputzari berezkoak zaizkion izaera materialaren eta grinatsuaren irudikapena dira: zaldi zintzoak adorea eta indarra inudikatzen ditu, baina, arrazoimenaren zerbitzura ez badago, indar hori suntsitzalea da. Zaldi gaiztoak desioa irudikatzen du, eta arrazoimenaren aurka dago, arrazoimenak gidatu egin behar du, kaltegariak diren kontrolik gabeko grinek arima galbidera eraman ez dezaten.

HAUTEZPEN NATURALA

existentziaren aldeko borrokak mugatzen du ongien egokituriko nor banakoen iraupena; ingurumenera egokitzeko ezaugari onenak dituzten norbanakoek...

Euskal Literaturako Idazle Nagusiak

Kultur Eragile eta Politikaria

Legelari-ikasketak egin zituen Madrilen eta, ondoren, gerente lanetan jardun zuen bizitza osoan, bidaia ugari eginez. Politikaz gain, enpresa-gizona, idazlea eta kultur eragilea izan zen. EAJko militantea izanik, Madrilgo Gorteetan diputatu izatera iritsi zen.

Xabier Lizardi (1896-1933)

Lizardik hizkera poetiko berria sortu zuen, olerkiaren musikaltasunari garrantzi izugarria emanik. Euskarak trinkotasunerako eta elipsirako zituen baliabideak muturrera eraman zituen; gainera, maisuki erabiltzen zituen figura literarioak.

Hizkuntza eta Estiloa

• Hizkuntza: Gipuzkeran oinarriturik, aranismoaren eredua erabiltzen zuen, eta honek zaildu egiten zuen bere olerkiak ulertzea.
• Gaiak: Sentiberatasun

Esku artean dugun grafikoa lineala da, eta Espainian urte kopuru batean izandako jaiotza-tasak eta heriotza-tasak adierazten ditu milakotan. 1858tik 2007ra arteko datuak biltzen ditu, eta grafiko lineala denez, marrak agertzen dira. Berezko mugimendua leku bateko biztanleria arrazoi naturalengatik handitzea edo txikiagotzea da. Iturria Estatistikako Institutu Nazionala (INE) da.

Espainiako biztanleriaren berezko mugimenduan hiru etapa bereizten dira:

Erregimen demografiko zaharra (XX. mendearen hasiera arte)

XX. mendearen hasiera arte egon zen, eta jaiotza-tasak balio handiak zituen. Bi arrazoi zeuden:

• Landako ekonomia eta gizartea zirela nagusi, eta seme-alabek oso gazte hasten zirela lanean.
• Jaiotzak kontrolatzeko sistema eraginkorrik ez zegoela

Ezaugarri Fonetiko-Fonologikoak

Bokalak

1. Euskarak bere-berea duen bokal-sistema da nagusi: /a, e, i, o, u/ fonema bokalikoak.
2. Bokal alternantzia: Ipar Euskal Herri osoan, m, n eta ñ sudurkarien aurrean o > u (Adibidez: hondar > hundar).
3. Frantsesez e mutuz eta kontsonantez bukatzen diren hitz askori a eransten zaie Ipar Euskal Herrian.
4. Bokal elkarketak (Diptongoak):
   • Beheranzko diptongoak dira ohikoenak: ai, ei, oi, au, eu.
   • Goranzko diptongoak ere ohikoak dira ekialdean: ja, je, jo, ju, wa, we.

Diptongoetan aldaketak ager daitezke; lehenengo biak dira ekialdeko euskalkietan ohikoenak eta aditzaren itxura aldatzen dute.

Kontsonanteak

1. Txistukariak: Hitz hasieran tx- duten lekuan x- agertzen da: xerri, xoko, xirula, ximenea, xori, xanpiñon...
2. Neutralizazioa:

Gabriel Aresti: bizitza eta ibilbidea

Gabriel Aresti Segurola Bilbon 1933an jaiotako idazle eta poeta euskalduna da. Euskal literaturaren berritzaile nagusietarikoa izan zen, bai formaren, bai edukien aldetik. 1960ko hamarkadan, garai harekin oso lotuta, poesia sozial eta kritikoa egin zuen, Euskal Herriaren egoera salatzeko.

Erdaraz hazi eta hezi zen baina, ahalegin handia eginez eta Francoren garaian euskara ikasteko zeuden zailtasunen gorabeherekin, bere burua euskalduntzea lortu zuen. Poesiaren alorrean ezagunagoa bada ere, beste genero batzuk landu zituen: antzerkia, ipuina edo nobela. 1957an Euskaltzaindiako langile izendatu zuten. Bilbon hil zen 1975eko ekainaren 5ean, gibeleko gaixotasun baten ondorioz. Bere lan nagusia edo ezagunena...

Erregenerazionismo Liberala: José Canalejas (1910-1912)

José Canalejas (buruzagia) sistema bideratzeko ahalegin garrantzitsuenari ekin zion, demokratikoagoa eta oinarri sozial zabalagoa izan zezan. Sistema parlamentarioa hobetzen, estatua sekularizatzen eta gizarte gaietan inplikatzen ahalegindu zen. Herrialdea modernizatzeak aldaketak ekarri zituen:

Eliza eta Estatua Banatzea

• Erlijio askatasuna.
• Erlijio monopolioa amaitzea hezkuntzan (irakaskuntza laikoa ezartzea).
• Egoitza Santuarekin negoziatzen saiatu zen.

Gobernuak Giltzarrapoaren Legea onartu zuen, Espainian erlijio-ordena berrien ezarpena mugatzeko.

Erreforma Sozialen Politika

Klase xeheen bizi- eta lan-baldintzak hobetu ziren babes sozialeko neurriekin:

• Lanaldia murriztea.
• Laneko Istripuen Legea.