Zein da Nafar-Lapurtar euskalkiaren hitz hasierako txistukari-aldaketa?

Hitz hasieran tx- duten lekuan x- agertzen da, adibidez xerri, xoko, xirula eta xori. Ezaugarri hau euskalki honen fonetikaren adierazgarria da.

Zein atzizki erabiltzen da denborazko perpausetan?

-elarik erabiltzen da ia beti denborazko perpausetan, adibidez 'Gu gazteak ginelarik'.

Nafar-Lapurtar euskalkia: fonetika, morfologia eta sintaxia

Laburpena

Dokumentuak Nafar-Lapurtar euskalkiaren ezaugarri nagusiak aurkezten ditu: fonetikan bokal-sistema, diptongoak eta kontsonanteak; morfologian izenordainak, atzizkiak, deklinabidea eta aditza; eta sintaxian kausazko eta denborazko perpausak. Ikasleak euskalki honen oinarrizko ezaugarriak ulertuko ditu.

Funtsezko puntuak

Bokal-sistema /a, e, i, o, u/ fonemez osatua da.
Ipar Euskal Herrian m, n eta ñ sudurkarien aurrean o > u aldaketa gertatzen da (hondar > hundar).
Beheranzko diptongoak ohikoenak dira (ai, ei, oi, au, eu); goranzkoak ekialdean (ja, je, jo, ju, wa, we).
Hitz hasierako tx- x- bihurtzen da (xerri, xoko, xori).
Y fonema y ahoskatzen da Nafar-Lapurtarrean (yan, yakin, yoan).
Noren singularrean -aren > -ain; norekin -kilan; nondik -etarik eta -etaik.
Kausazko perpausetan -kotz, -elakotz, -tekotz erabiltzen dira ekialdean; denborazkoetan -elarik ia beti.

Frogatu zeure burua

Ezaugarri Fonetiko-Fonologikoak

Bokalak

Euskarak bere-berea duen bokal-sistema da nagusi: /a, e, i, o, u/ fonema bokalikoak.
Bokal alternantzia: Ipar Euskal Herri osoan, m, n eta ñ sudurkarien aurrean o > u (Adibidez: hondar > hundar).
Frantsesez e mutuz eta kontsonantez bukatzen diren hitz askori a eransten zaie Ipar Euskal Herrian.
Bokal elkarketak (Diptongoak):
- Beheranzko diptongoak dira ohikoenak: ai, ei, oi, au, eu.
- Goranzko diptongoak ere ohikoak dira ekialdean: ja, je, jo, ju, wa, we.

Diptongoetan aldaketak ager daitezke; lehenengo biak dira ekialdeko euskalkietan ohikoenak eta aditzaren itxura aldatzen dute.

Kontsonanteak

Txistukariak: Hitz hasieran tx- duten lekuan x- agertzen da: xerri, xoko, xirula, ximenea, xori, xanpiñon...
Neutralizazioa: l, n eta r ondoren z > tz eta s > ts egiteko joera Euskal Herri osoan.
Y fonema: Nafar-Lapurtarrean y ahoskatzen da: yan, yakin, yoan.
Hasperena (h): h fonema ahoskatu egiten da Iparraldean, baina atzera egiten ari da.
Bustidura:
- Automatikoa (ts, n, l, t, ld, lt): Nafar-Lapurtar gehienek ez dute bustidura mota hau garatu, baina bazterreko bi hizkera salbuespen dira: Nafarroa Behereko ekialdea eta Lapurdiko kostaldeko hizkera. Nafar-Lapurtarrean maileguak ere saihestu egiten dira.
- Adierazkorra: Hiztunak nahita egiten duena, esanahi berezia emateko. Euskalki guztietan ematen da, mendebaldean izan ezik: muxu, amoña, polit-politta, bello-bello.

Ezaugarri Morfologikoak

Izenordainak

Nehor ('inor') eta neun ('inon') bezalako aditzondoak agertzen dira.
Izenordain indartuak: nihaur, hihaur, guhaur...

Atzizkiak

-ÑO da euskalki honetako atzizki txikigarria.

Deklinabidea

Noren singularrean: -aren > -ain.
Norekin: -kilan.
-endako / -entzat.
Nondik: -etarik eta -etaik.

Aditza

Aspektuak:

Burutu gabea: -iten.
Gertakizun aspektuan: -en edo -eroren.
Ahalera egiteko: -tzen + ala (Adibidez: ikasten izan ahal dut).

Ezaugarri Sintaktikoak

Kausazko Perpausak

Ekialdean: -kotz, -elakotz, -tekotz (Adibidez: nahi zuelakotz, zu ikustekotz).
Aditzen -ki atzizkia erabiltzen da kausa edo azalpena adierazteko.

Denborazko Perpausak

-elarik erabiltzen da ia beti (Adibidez: Gu gazteak ginelarik).