Dante Alighieri (1265-1321)

Poeta eta teologoa izan zen.

Gaztaroa

Florentzian jaio zen familia aristokratiko baina urbano batean. Literatura idazten hasi zenean, erregistro desberdinak menderatzeko ahalmena zuela ikusi zen. Tonu eta gai ugaritasuna erakutsi zuen. Estilo berriko poesia subjektibo eta intimista egin zuen. Emakume maitearen heriotzagatiko doluaren bidez, subjektibotasunaren aurkikuntza aberastu zuen. «Kantu moralak» idatzi zituen. «Rime petrose»-k maitasunaren irudi dramatiko gogorra ematen du. Forese Donati poetari bidali zizkion sonetoek bestelako tonua dute, herrikoiak eta lizunak baitira gaiez eta tonuz. Hainbeste gai eta estilo desberdin landuz, badirudi lehen urteotan genero bakoitzeko maisuak gainditzea zela bere helburua....

Antzerkia Erroman

Sarrera: Antzinaroan, Ertuarian eta Erroman bertan antzerkiaren hastapenak izan baziren ere, benetako antzerkia ez zen garatuko eragina jaso arte. Grezian, ospakizun erlijiosoetan antzerki txapelketak izaten ziren, idazle bakoitzak hiru tragedia eta komedia bat aurkeztu behar zituela. Tragediagile garrantzitsuenak Eskilo, Sofokles eta Euripides ditugu, K.a. VI-V. mendeetakoak, eta komediagileen artean, Aristofanes, K.a. VI-IV. mende tartekoa, eta geroxeago, Menardo, K.a. IV-III. mende tartekoa, komedia berriaren ordezkaria. Erroman, hasiera-hasieratik aurkituko dugu antzerkia. L. Andronikok, Erromako lehen idazleak, K.a. III. mendean, graziar antzezlan anitzen itzulpenak egin zituen lehen aldiz, antzerkiaren garapenerako oinarriak...

Historiografia: Hastapenak

Greziarrei zor zaizkie hastapenak. Horrek ez du esan nahi Erroman zerbait ez zegoenik; Pontifex Maximusek idatzitako Annales dugu. Bertan magistratuen izenak, lanegunak eta beste egunak jartzen zituzten, baina ezin dira literatur lantzat hartu.

Antzinateko Historiagintza

K.a. III. mendean greziarren eragina zela eta hasi zen Erroman historia idazten eta lan honetan hasi ziren lehenengoek izen hau hartu zuten. Lehenengoek grekeraz idazten zuten Erromaren historia. Zergatia?

• Greziako kultura modan zegoen Mediterraneo inguruko herrietan eta grekera "kultur hizkuntza" zen.
• Historiagintzak funtzio politikoa bete behar zuen: Erromatar Inperioaren handitasuna aldarrikatzea.

Fabio Piktor dugu garai honetako idazlerik inportanteena....

Lizardiren Lanak

Lizardik poesian egin zuen lanik ederrena, eta haren poemak bi liburutan bildurik daude:

• Biotz Begietan da bere libururik ezagunena.
• Umezurtz Olerkiak, Lizardi hil eta urtebetera, Aitzol adiskideak argitaratu zuen, Lizardik argitaratu gabe zituen olerkiak eskainiz.

Biotz Begietan: Gai Nagusiak

a) Izadia

Bultzi Leihotik poeman, Lizardik trenean doanak euskal paisaia nola ikusten duen adierazten digu, trenaren erritmoaren bizkortasun berdinaz. Lizardiren izadia, poetaren izadia, ez da hotza, bizia da, eta bizitza gizonak eskaintzen dio paisaiari. Soroan zutik dagoen gizandi itxurako nekazaria bedeinkatzen du poetak. Izadian gizona dago, euskal paisaian gizon euskalduna dago, eta zorionekoa izan dadila euskal lurra landu eta maite duen...

Eneida: Sarrera eta Egitura

Eneidaren poema Virgiliok K.A. 29. urtean hasi zuen. Virgiliok lan honetan Odisea eta Iliadaren konbinaketa bat egiten du, azken emaitzan bereizita dauden arren. VI. liburua hartzen da inflexio puntu bezala, honetan aurretik aipatutako bien ezberdintasuna adierazten dituelarik. Kapitulu edo liburu bakoitza garrantziagatik ere banatzen du, gai garrantzitsuenak liburu bikoitietan jarriz. Virgiliok Homeroren eredua jarraitu zuen, eskema alejandrino eta neoterikoak jarraitzen zituen Bukolikak eta Georgiketan bezala.

Obraren lehen zatia (I-VI) Eneas eta bere tripulazioak egiten duten bidaietan oinarritzen da, Odisean inspiratuta. Hauen egonaldia lurralde ezberdinetan kontatzen da, batez ere Kartagon, baita beraien jaitsiera...

Tito Livio (K.a. 59 - K.o. 17)

Paduan jaio eta hil zen, Erromara joan zen bertako historia idazteari ekiteko.

Ab Urbe Condita obran Erromako historia idazten du, hasieratik, hiriaren sorreratik, Augustoren garaia arte; guztira 142 liburu argitaratuz. Obraren hedadura handi hau osorik ez irauteko arrazoietako bat izan zen. Hauek bakarrik mantendu dira: I.etik X.era (Monarkia eta Errepublikaren lehen mendeak) XXI.etik XLV.era (bigarren gerra punikotik, K.a. II. mende erdirarte), 35 liburu guztira. Hala ere, liburu gehienetako aurkibideak, Periochae, iritsi zaizkigu eta honi esker, obrari buruz ideia zehatz bat izan dezakegu. Amaitzeko esan behar dugu obra hau hamar liburuko liburukietan argitaratu zenez, Tito Livoren Hamarkadak izenez ere ezagutzen...

Historiografia Erromatarra: Aitzindariak

Dokumentu Publikoak

Foedera regnum: Alboko hirietako erregeekin sinatzen zituzten paktuen akta erdi erlijiosoak, erdi juridikoak dira.

Magistratuen aktak: Magistratuen funtzioekin loturiko gertakizun aipagarrienak azaltzen zituztenak.

Dokumentu Pribatuak

Goi mailako familien ohitura eta arbaso famatuei buruzko dokumentu idatziak.

Laudationes fúnebres: Hildakoaren ohorez egindako hitzaldiak.

Tituli imaginum: Arbasoen erretratuen azpian grabaturiko inskripzioak.

Erromatar Historiografiaren Sorkuntza: Analistak

Erromari eta bere gerrate inperialistei buruzko lehen berriak, historiagile greziarrek idatzi zituzten, erromatarrek erreakzio abertzale eta helburu propagandistikoarekin idazten hasi ziren arte. Pontifizeen...

Prosa: Ezaugarriak eta Oinarriak

Ezaugarriak: Prosa hizkuntzak bere era natural edo arruntean hartzen duen egitura da. Ez du bete behar neurri eta erritmo-araurik. Bi prosa mota daude: prosa utilitarioa eta artistikoa.

Prosa Utilitarioa eta Artistikoa

Utilitarioak helburu jakina dauka, zuzenbide, politika eta erlijio testuak. Artistikoan, berriz, hiru genero daude: narrazioa, oratoria eta historia.

Prosa Artistikoaren Generoak

• Narrazioa: herri ipuinak, narrazio laburrak eta eleberria.
• Oratoria: hitzaldietan egiten dena.
• Historikoa: biografia, kronika, memoriak, gutunak eta abar.

Euskarazko Prosa: Hastapenak eta Garapena

Euskarazkoaren ezaugarriak: Prosazko lehen euskal testigantzak utilitarioak dira. XVI. mendeko, abeltzaintza, sukaldaritza eta beste...

Latindar Literatura

Erromatarrei esker, literatura, artea eta pentsaera klasikoak unibertsalki ezagutuak izan ziren.

Ezaugarri Nagusiak

Hiru ezaugarri nagusi ditu:

• Greziar literaturarekiko duen mendekotasuna: genero garrantzitsuetan greziarren ereduak erabiltzen dituzte. Mitologia bera ere greziarrekoa da. Bigarren mailako generoetan soilik ikus daiteke idazle latindarren originaltasun handiagoa.
• Mendeetan zehar duen iraupena: ez du soilik Erromatar Inperioak iraun zuen denbora hartzen, baizik eta Erdi Aroan latinez idatzitako testu asko ere. Beranduago, Berpizkundean, humanistek lan ugari idatzi zituzten latinez.
• Genero didaktikoen izaera soil eta apainduragabearekiko zaletasuna: mentalitate praktikoa duen herri bati dagokion bezala, erabilgarritasuna

Hizkuntza Motak

Hiru hizkuntza mota nagusi bereizten dira: monosilabikoak, eranskariak eta malgukariak.

Latinaren Jatorria eta Zabalkuntza

Latina K.a. 1000. urtearen inguruan agertu zen Italiako erdialdean, Tiber ibaiaren hegoaldean, Apeninoen eta Tirreniar itsasoaren artean kokatzen den Latium lurraldean. Latina Erromaren hizkuntza izan zen eta hedatuz joan zen: lehenengo Italian, gero Mediterraneo mendebaldean eta, azkenik, Europako erdialdean.

Latin Hizkuntzaren Aldi Nagusiak

• Latin arkaikoa: K.a. 106. urtea baino lehenagokoa.
• Latin klasikoa: K.a. 106. urtetik K.o. 14. urtera bitartekoa.
• Latin post-klasikoa: K.o. 200. urtearen ingurukoa.
• Latin berantiarra: K.o. 200. urtetik aurrerakoa.

Latin Maila Desberdinak

• Latin arrunta: Ahozkoa, herri-hizkera.