Latindar Literatura

Erromatarrei esker, literatura, artea eta pentsaera klasikoak unibertsalki ezagutuak izan ziren.

Ezaugarri Nagusiak

Hiru ezaugarri nagusi ditu:

• Greziar literaturarekiko duen mendekotasuna: genero garrantzitsuetan greziarren ereduak erabiltzen dituzte. Mitologia bera ere greziarrekoa da. Bigarren mailako generoetan soilik ikus daiteke idazle latindarren originaltasun handiagoa.
• Mendeetan zehar duen iraupena: ez du soilik Erromatar Inperioak iraun zuen denbora hartzen, baizik eta Erdi Aroan latinez idatzitako testu asko ere. Beranduago, Berpizkundean, humanistek lan ugari idatzi zituzten latinez.
• Genero didaktikoen izaera soil eta apainduragabearekiko zaletasuna: mentalitate praktikoa duen herri bati dagokion bezala, erabilgarritasuna edertasunaren aurretik jartzeko joera islatzen da.

Errepublika Garaia: Antzerkia

Greziarren tragedia eta komedia berria latindar idazleek bertsotan moldatu zituzten. Greziar egile ospetsuen egiturak, pertsonaiak eta argumentuak hartzen zituzten. Baina lan horiek ez ziren itzulpen hutsak; askatasun osoz txertatzen zituzten beste lan batzuetako pertsonaiak edo pasarteak, argumentua indartu nahian. Latindar antzezpenak, greziarrak bezalaxe, ospakizun jakinetan antzezten ziren, eta ikusleek ez zuten sarrerarik ordaindu behar.

Idazle Nagusiak

Plauto

Ehun eta hogeita hamar komedia inguru idatzi zituen, palliata motakoak. Greziako Komedia Berritik (Menandro, adibidez) eta herri-tradizioko elementuak hartu zituen, pertsonaiak eta egoerak Erromako gustura egokituz. Plautoren antzerkian, sarritan argumentuaren haria eten egiten da ikusleei zuzenean hitz egiteko edo galderaren bat egiteko. Haren komedien artean ezagunenetako bat Anfitrioia da.

Terentzio

Erromara eramandako esklaboa izan zen jatorriz, baina jabeak askatu egin zuen, eta garaiko idazle garrantzitsu bihurtu zen. Oso testu landuak idatzi zituen. Haren lanak jende ikasiari zuzenduta zeuden, eta giro horretako hizkera findua erabiltzen zuen. Hecyra (Amaginarreba) izeneko lanean, pertsonaien azterketa psikologikoa nabarmentzen da. Eunuchus (Eunukoa) lanarekin lortu zuen arrakastarik handiena.

Virgilio

Nekazari familia bateko semea zen. Boteretik urrun ibili zen beti, filosofian eta poesian murgilduta. Literatur zirkuluetan asko espero zen berarengandik. Augustoren enkarguz Bukolikak idatzi zituen, hamar eklogaz osatutako bilduma, artzain-giroko bizitza idealizatua irudikatzen duena. Bizitzako azken hamaika urteak Eneida poema epikoa idazten eman zituen, Erromaren sorrera mitikoa kontatzen duena. Hil aurretik, poema erretzeko agindu omen zuen, amaitugabetzat jotzen baitzuen, baina Augustok berak eragotzi zuen hori eta argitaratzea agindu zuen.

Horazio

Venusiako liberto baten semea zen. Epikuroren filosofiaren eraginez, bizitza lasai eta gizarte-zalapartatik aldendua nahiago izan zuen. Carmina (Odak) obran, formaren perfekzioa eta adierazpenaren zehaztasuna bilatu zituen. Horazioren zorroztasuna, oreka eta perfekzio-nahia direla eta, Berpizkundean haren poesia eredu bihurtu zen Europako herrialde askotan.

Ovidio

Sulmonako (lehengo Nason) goi-mailako familia bateko semea zen. Gaztetatik olerkigintzan aritu zen, eta horri eskaini zion bizitza osoa. K.o. 8. urtean, Augusto enperadoreak Tomis hirira (Itsaso Beltzaren kostaldean) erbesteratu zuen, eta haren liburuak liburutegi publikoetatik kentzeko agindua eman zuen. Erbesteratzearen arrazoiak ez daude erabat argi. Ospetsuenak izan ziren bere lanen artean Ars Amatoria (Maitatzeko artea) eta Metamorphoseon Libri (Metamorfosiak) daude. Ovidiok eragin handia izan zuen Erromako ondorengo idazleengan ez ezik, Erdi Aroko eta Berpizkundeko literaturan ere.

Topiko Literario Nagusiak

Locus Amoenus

Naturako leku idealizatu baten deskribapena da. Bertan, belardi berdeak, iturri eta erreka gardenak, txori-kantu gozoak eta betiereko udaberria agertzen dira, besteak beste. Virgiliok sarri erabili zuen Bukoliketan.

Carpe Diem

Uneaz gozatzeko eta bizitzako plazer txikiei (maitasuna, adiskidetasuna, otordu on bat) heltzeko gonbita da. Horaziok maiz erabili zuen bere Odetan.

Beatus Ille

Hiriko bizimodu zalapartatsu eta negozioetatik ihes egin eta landa-bizitzaren bakean eta soiltasunean zoriontasuna bilatzen duenaren gorespena da. Horazioren Epodo batean agertzen da lehen aldiz.

Tempus Fugit

Denboraren iheskortasuna eta bizitza laburra dela adierazten du, beraz, unea aprobetxatu beharra dagoela, iragana ez baita itzultzen. Virgiliok Georgiketan aipatzen du, baina topiko orokorra da.