Kimika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Eredu Atomikoak: Thomson, Rutherford, Bohr eta Egungo Eredua

Eredu zientifikoa: gertaera elektrikoak azaltzeko tresna

Hasierako jardueretan behatu eta aztertu dituzun gertaerak azaltzeko, beharbada, eredu bat, irudi mental bat, osatzen hasi zara. Gogora ezazu zientzian eredu bat zer den. Eredu zientifikoa ideia-multzo batez osatuta dago. Ideia horiek behatutako gertaerak azaldu eta beste zenbait egoera aurresateko gai izan behar dute.

Baina garbi eduki behar duzu errealitatean gertatzen dena (ikusi duzuna) eta eredua bi gauza desberdin direla. Eredua irudi mentala baino ez da, ideia-multzo bat, eta gertatzen dena azaltzeko eta gertatuko dena iragartzeko gai den bitartean balio du bakarrik. Balio ez duela ikusten denean, aldatu eta osatu egin behar...

Disoluzioak

• % Masa: (Solutuaren masa / Disoluzioaren masa) × 100
  • Disoluzioaren masa = Solutuaren masa + Disolbatzailearen masa
• % Bolumena: (Solutuaren bolumena / Disoluzioaren bolumena) × 100
• g/L: Solutuaren gramoak (m) / Disoluzioaren litroak (V)
• Dentsitatea: Disoluzioaren masa / Disoluzioaren bolumena

Arkimedesen Printzipioa

• Hondoratuta: Objektuaren bolumena = Murgildutako bolumena
• Flotatzen du: Pisu Erreala = Bultzada
• Pisu Erreala: Objektuaren dentsitatea × Objektuaren bolumena × Grabitatea (g)
• Pisu Erreala: Masa × Grabitatea (g)
• Bultzada: Fluidoaren dentsitatea (Ura: 1000 kg/m³ edo 1 g/cm³) × Murgildutako bolumena × Grabitatea (g)
• Itxurazko Pisua: Pisu Erreala - Bultzada

Atomoen Egitura

• Konfigurazio Elektronikoa: Elektroi kopurua zehazten du

Lotura Ionikoa

Lotura ionikoa metal eta ez-metalen artean gertatzen da. Metalak elektroiak ematen dizkio ez-metalari; beraz, elektroi-transferentzia gertatzen da. Metala elektroia eman eta katioi bihurtzen da, eta ez-metala elektroiak hartu eta anioi bihurtzen da. Ondorioz, katioi eta anioien arteko lotura da.

Katioiak anioiez inguratzen dira, edo anioiak katioiez, sare kristalinoa osatuz. Ioien artean indar elektrostatiko handiak sortzen dira.

Konposatu Ionikoen Adibideak

• Gatz bitarrak: NaCl, MgF₂
• Gatz hirutarrak: KClO₃, NaNO₃
• Oxido eta hidroxido batzuk: CaO, MgO, KOH

Konposatu Ionikoen Propietateak

• Giro-tenperaturan, fusio-puntu altua duten solidoak dira.
• Hauskorrak dira.
• Disolbagarriak uretan.
• Egoera solidoan daudenean, ez dute elektrizitaterik eroaten.

Elementuak eta Konposatuak

Prozesu Fisiko eta Kimikoak

• Prozesu Fisikoa: Nahaste baten osagaiak banatzeko erabiltzen diren prozedurak dira, non materiaren ezaugarriak ez diren aldatzen eta ez den beste materia desberdinik sortzen.

  Oharra: Substantziaren izaera ez da aldatzen.

• Prozesu Kimikoa: Prozesu horietan substantzia baten izaera aldatzen da edo substantzia berriak sortzen dira.

  Oharra: Substantziaren izaera aldatu egiten da.

Kontzeptu Garrantzitsuak

Konposatua:

Substantzia puruak dira, metodo kimikoen bidez bestelako substantzia bakunagotan deskonposa daitezkeenak.

Elementuak:

Substantzia puruak dira, metodo kimikoen bidez bestelako substantzia bakunagotan deskonposa ezin daitezkeenak.

Isotopoak:

Elementu kimiko berberaren atomo desberdinak dira, neutroi

Azido-Baseak eta Erreakzio Motak

Azidoa: protoiak ematen dituen substantzia da. Basea: protoiak hartzen dituen substantzia da. Elektroiak hartzen dituen substantzia azidoa da; elektroiak ematen dituen substantzia basea da.

Lotura hauste motak:

• Homolitikoa: loturaren elektroi bana atomo bakoitzarekin joaten da.
• Heterolitikoa: loturaren elektroi parea atomo batekin joaten da.

SN1 ordezkapen nukleozalea, E1 eta E2 eliminazioa.

Isomeria Mota Nagusiak

Isomero funtzionala (funtzio talde desberdinak), hezurdurazkoa (C-hezurdura desberdina), posizio isomeroak (funtzio talde berdinak leku desberdinetan), geometrikoak (cis-trans), konformazionala (loturen biraketa), enantiomeroa (ispilu irudia), diastereomeroa (RR).

Erreakzio Motak

• Ordezkapena: atomo bat kendu

Oinarrizko Kontzeptu Kimikoak

Masa Molekularra (Mr)

Masa molekularra (Mr) molekula batek masa atomikoaren unitatea zenbat aldiz duen adierazten duen zenbakia da.

Mola

Mol bat substantzia-kantitatean, Avogadroren konstanteak adierazten duen partikula kopurua dago (6,022·10²³). Partikula horiek atomoak, molekulak nahiz ioiak izan daitezke.

Masa Molarra (M)

Substantzia baten masa molarra (M) substantzia horren mol baten masa da.

Gasen Bolumen Molarra

Edozein gasen bolumen molarra, baldintza normaletan (1 atm eta 0 °C), 22,4 L-koa da, eta 6,022·10²³ gas-molekula ditu.

Disoluzioen Konposizioa

Disoluzio baten konposizioa hura osatzen duten osagaien proportzioa da. Hainbat modu daude adierazteko:

• Molaritatea

  Osagai baten molaritateak (M) osagai horren zenbat

Materiaren Aurkikuntzaren Kronologia

• VII. mendea (Dalton): Materia ez da jarraitua.
• Atomoa materiaren oinarrizko egitura da.
• 1807 (Humphry Davy): Elektrolisiaren aurkikuntza.
• 1850 (Faraday): Elektrolisiaren ikerketa sakonagoa.
• 1896 (Becquerel): Erradioaktibitatearen aurkikuntza.
• 1857 (Geissler): Deskarga-hodiak.
• 1875 (Crookes): Deskarga-hodien hobekuntza.
• Materia atomoz egina dago, eta atomoak partikulaz osatuta daude.
• 1891 (Stoney): Elektroiaren izendapena.
• 1911 (Millikan): Elektroiaren karga eta masaren zehaztapena.
• 1886 (Goldstein): Protoiaren aurkikuntza.
• 1914 (Rutherford): Protoiaren masaren eta kargaren zehaztapena.

Atomoaren Ereduak

• 1904 (Thomson): Karga positibodun esfera trinko bat, non elektroiak, esfera txikiagoak bezala, txertatuta dauden.
• 1911

Diptongapenak, gaur egun hasieran baino ugariagoak dira, bokal arteko herskarien erorketak gertatzen direlako.

1. Diptongapenen eraketa eta murrizketa

• -tegi atzizkia: otegi > otei.
• -au atzizkia: Ohikoa da [a]-ranzko murrizketa hegoaldeko euskalkietan (jaulgi > jalgi).
• Sudurkarien eragina: Batzuetan, sudurkari baten aurrean diptongapen sekundarioak gerta daitezke (jantzi > jauntzi / irentsi > erauntsi).
• Kontsonantizazioa: [au] eta [eu] kasuetan diptongoaren kontsonantizazioa gerta daiteke (euri > ebi / euli > elbi).

2. Mailegu latinoak eta aditzak

Mailegu latinoetan [au] diptongoa [ai] bilakatzen da eta, kasu batzuetan, diptongoa deseginda gerta daiteke (auctor > aitortu). Diptongoaren bigarren osagaiaren erorketa ere gertatzen...

Bioelementuak

Materia osatzen duten elementu kimikoak dira. Hiru mota bereizten dira:

• Lehen mailakoak
• Bigarren mailakoak
• Oligoelementuak

Lehen Mailako Bioelementuak

Elektroiak behar dituzte balentzia geruza osatzeko. Atomo masa txikia dute.

Biomolekulak

Bioelementuak bat eginda eraturiko molekulak dira.

• Organikoak: materia bizidunetan baino ez daude.
• Ez-organikoak: ez daude izaki bizidunetan soilik eta egitura kimiko bakuna dute.

Biomolekula Organikoen Propietateak

• Guztiek funtzio bat betetzen dute izaki bizidunetan.
• Molekula organiko gehienak makromolekulak dira.

Talde Funtzionalak

• Hidroxilo taldea
• Karbonilo taldea
• Karboxilo taldea
• Amino taldea
• Fosfato taldea
• Tiol taldea

Zer Lotura Gerta daitezke Bi Monosakaridoen Artean?

Bi monosakaridoen artean O-glukosidikoa...

Aldaketa Kimikoak Eredu Atomiko-Molekularraren Arabera

Aldaketa kimikoetan gertatzen dena:

• Atomoen arteko lotura batzuk apurtu egiten dira eta erreaktiboak desagertu egiten dira.
• Beste lotura batzuk sortzen dira.
• Beste substantzia batzuk sortzen dira ("produktuak").
• Atomo berririk ez da sortzen.

Aldaketa kimikoetan, mota jakin batzuetako sistema atomikoak desagertu egiten dira eta beste sistema atomiko batzuk sortzen dira.

Aldaketa Kimikoen Mekanismoa: Talken Teoriaren Arabera

Aldaketa kimikoak osagai kimikoen arteko talken bidez gauzatzen dira. Molekulen arteko talkak dira aldaketa kimikoen eragileak, baina kontuan izan behar da talka guztiek ez dituztela derrigorrean erreakzio kimikoak eragiten.

Talka Eraginkor Baterako Baldintzak

Molekulen arteko...