Euskararen diptongapenak: bilakaera eta euskalkiak

Diptongapenak, gaur egun hasieran baino ugariagoak dira, bokal arteko herskarien erorketak gertatzen direlako.

1. Diptongapenen eraketa eta murrizketa

• -tegi atzizkia: otegi > otei.
• -au atzizkia: Ohikoa da [a]-ranzko murrizketa hegoaldeko euskalkietan (jaulgi > jalgi).
• Sudurkarien eragina: Batzuetan, sudurkari baten aurrean diptongapen sekundarioak gerta daitezke (jantzi > jauntzi / irentsi > erauntsi).
• Kontsonantizazioa: [au] eta [eu] kasuetan diptongoaren kontsonantizazioa gerta daiteke (euri > ebi / euli > elbi).

2. Mailegu latinoak eta aditzak

Mailegu latinoetan [au] diptongoa [ai] bilakatzen da eta, kasu batzuetan, diptongoa deseginda gerta daiteke (auctor > aitortu). Diptongoaren bigarren osagaiaren erorketa ere gertatzen da (jaiki > jaki), baita aditzetan ere (daukat > dakat).

3. [au] diptongoaren bilakaera

Euskaraz, latinezko maileguetan [au] formula da ohikoena (causam > gauza). Zuberera eta erronkarieraren eremuan, ordea, [au] > [ai] bilakatzen da (gauza > gaiza).

4. Lehen silabako murrizketak

Lehen silaban [au] diptongotik [a] bokalera murrizketa gerta daiteke (auditum > aditu / aurkitu > arkitu). Hala ere, [au] duten formak ez dira beti zaharrenak; XVIII. mendean gipuzkeraz handi formula zen ohikoena.

5. [au] diptongoaren aldaketak

[au] diptongoa [o] eta [u] formuletara gutxitan murrizten da, eta aldaketa barneko edo azkeneko silaban gertatzen da (arraultze > arroltze / irauli > iruli).

6. [eu] diptongoaren ezaugarriak

[eu] diptongoa [au] baino urriagoa da euskaraz eta sendotasun gutxi du:

• Gipuzkeraz: [eu] formula hautsi daiteke [g] eztarrikaria tartekatuz (leun > legun).
• Murrizketa: Zenbait euskalkitan, [eu] diptongoa [u] eta [e] bokaletara murrizten da (euskara > eskara / euri > uri).
• Erakusleak eta aditzak: neure > nere / neukan > nekan.

7. [i] bokala duten diptongoak

[i] bokala daramaten diptongoek bigarren bokala gal dezakete, konposaketan batez ere (hain > hanbat / zein > zenbat). Bizkaieraz monotongapena gertatzen da, ondorengo kontsonantearen bustidura gertatzen delarik (noiz > nox / aitatu > attatu). Kontrako prozedura nabarmen da Iparraldean (ollo > oilo / naiz > niz / haiz > hiz).

8. [ai] eta [ei] diptongoen elkar-aldaketak

Diptongo hauek dituzten hitzetan elkar-aldaketak eman daitezke euskalkien arabera: jai > jei / igitai > igitei / norbait > norbeit / jaiki > jeiki.